Artillerie-Regiment 11

Pochodzący ze Szczytna żołnierz Wehrmachtu służący w Olsztynie, najprawdopodobniej w 11. Pułku Artylerii (Artillerie-Regiment 11).
Fot. Karl Baeram, Ortelsburg.
Zdjęcie ze zbiorów M. Rawskiego.

Specjalny Pils Browar „Leśny Zameczek”

BRAUEREI-FÜLLUNG 
ALLENSTEIN
Spezial-Pilsner 
WALDSCHLÖSSCHEN-BRAUEREI BRÜDER DAUM.
Rozlew browarniany 
Olsztyn
Specjalny Pils
Browar „Leśny Zameczek” Bracia Daum.

Książka o Stanisławie Żenczykowskim

Dominika Agata Myślak, Grzegorz Ojcewicz, Z Kresów po kresy. Rzecz o Stanisławie Żenczykowskim – szczycieńskim inspektorze szkolnym w latach 1945–1948. Szczytno 2025. 
W ubiegłym roku ukazała się w Szczytnie ważna książka, którą niewiele osób u nas zauważyło. Jest to praca poświęcona Stanisławowi Kazimierzowi Żenczykowskiemu, który urodził się 21 lutego 1900 roku w Czaryżu, w powiecie włoszczowskim, w województwie kieleckim. Przed wojną pracował jako nauczyciel na Wołyniu. Do Szczytna, z którym związał się już do końca życia, trafił w wieku 45 lat, w czerwcu 1945 roku. Do 30 września 1948 roku pełnił funkcję inspektora szkolnego, a po bezpodstawnym usunięciu ze stanowiska od 1 października 1948 roku aż do przejścia na emeryturę w 1971 roku pracował jako nauczyciel – zwykły tylko z nazwy, bo w rzeczywistości był postacią wyjątkową. Jedną z przyczyn jego odwołania była przynależność do Stronnictwa Ludowego. W 1958 roku został zrehabilitowany, a władze przyznały, że zwolnienie było niesłuszne. Zmarł nagle 19 listopada 1979 roku w Szczytnie.
Najciekawszą częścią książki są wspomnienia Stanisława Żenczykowskiego, opisujące powojenne dzieje oświaty w Szczytnie i powiecie szczycieńskim. Dziś mogą one wywoływać uśmiech. Autor przytacza na przykład historię nauczyciela, który jeszcze w 1947 roku korzystał z przedwojennego podręcznika i z wielkim entuzjazmem wychwalał przed uczniami Józefa Piłsudskiego. Inny pedagog chwalił Austrię, a w jednej ze szkół inspektor zastał (katolickie) kapliczki w każdej klasie.
Wielką wartością publikacji są również starannie opracowane biogramy, dotyczące nie tylko szczycieńskich pionierów oświaty, lecz także wielu innych osób związanych z regionem.
Stanisław Żenczykowski był jedną z najbarwniejszych postaci powojennego Szczytna. Na prawym policzku nosił bliznę będącą pamiątką po cięciu bolszewicką szablą w 1920 roku. W późniejszych latach znany był mieszkańcom z charakterystycznych sumiastych wąsów.
W swoich wspomnieniach Żenczykowski pisze także o uruchomionym w 1945 roku na potrzeby pracowników administracji hotelu, który mieścił się w dwupiętrowym budynku przy ulicy Stalina. Redaktorzy książki najprawdopodobniej błędnie zidentyfikowali jego lokalizację, ponieważ ulica Stalina to dzisiejsza ulica Odrodzenia, a nie ulica Niepodległości.
Od siebie dodam, że to właśnie z inicjatywy Stanisława Żenczykowskiego powstało w 1969 roku Towarzystwo Przyjaciół Szczytna.
Warto również podkreślić, że Żenczykowski nie był zwolennikiem partii komunistycznej, ale zdawał sobie sprawę z konieczności funkcjonowania w ówczesnych realiach. Świadczy o tym między innymi jego wystąpienie z października 1948 roku z okazji Miesiąca Pogłębiania Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, podczas którego mówił o korzyściach, jakie Polska odnosi dzięki przyjaźni i sąsiedztwu ze Związkiem Radzieckim.
Omawiana książka jest pozycją bardzo wartościową i wręcz kluczową dla poznania oraz zrozumienia powojennej historii Szczytna. Niestety, do tej pory pozostała praktycznie niezauważona. Sam natrafiłem na nią zupełnie przypadkiem. Obecnie nie widziałem jej nigdzie w sprzedaży, jednak w całości można ją bezpłatnie pobrać z repozytorium Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.

Grünhoff - osada i przystanek kolejowy

W dniu 28 kwietnia 1856 roku nowo powstała osada, założona przez Christopha Schlomma z Wyżeg na gruntach Opaleńca i Wyżeg, położona nad Przeździecką Strugą, mniej więcej w połowie drogi pomiędzy Piwnicami Wielkimi a Opaleńcem, otrzymała nazwę Grünhoff.

W lipcu 1868 roku Bartschowski - administrator majątku, obejmującego 490 mórg i 88 prętów ziemi, zajmował się jego sprzedażą. W 1888 roku właściciel majątku, Wilhelm Badorek, opublikował ogłoszenie, w którym informował, że w nocy z 22 na 23 kwietnia zbiegł zatrudniony u niego pasterz Johann Samsel, zabierając ze sobą kilka sztuk odzieży.

31 marca 1915 roku rozpoczęła się budowa linii wąskotorowej z Wielbarka do Opaleńca, którą już w następnym roku zastąpiono linią normalnotorową. Prawdopodobnie w 1928 roku tory pomiędzy Wielbarkiem a Chorzelami zostały zdemontowane. Jednak już dwa i pół tygodnia po rozpoczęciu działań wojennych przeciwko Polsce przywrócono połączenie kolejowe z Chorzelami.

W zbiorach Mieczysława Rawskiego znajdują się ciekawe fotografie z lipca 1941 roku, przedstawiające przystanek osobowy w Grünhoffie. Na odwrocie zdjęć został on opisany jako pierwsza stacja kolejowa na dawnej granicy Rzeszy w Prusach Wschodnich. Przystanek ten był położony około 3 km od leżącego bezpośrednio przy granicy Opaleńca.

W czasie I wojny światowej w Opaleńcu istniał drewniany dworzec kolejowy z nazwą miejscowości. Z nieznanych przyczyn podczas kolejnej wojny nie został on odbudowany. 

Obecnie w miejscu dawnej osady Grünhoff znajdują się zabudowania wzniesione w okresie PRL-u oraz współcześnie. Przedwojenna zabudowa była zlokalizowana po przeciwnej stronie drogi. Z tego, co pamiętam, znajduje się tam również cywilna mogiła pochodząca z końca II wojny światowej.

24.7.44  Grünhof

Linia kolejowa Ostrołęka  – Szczytno. Grünhof – pierwsza stacja kolejowa na starej granicy Rzeszy w Prusach Wschodnich.

RAD w Wyżegach Małych

RAD (Reichsarbeitsdienst – Służba Pracy Rzeszy) w Wyżegach Małych (niem. Klein Grünlanden). RAD w tej miejscowości zajmował się kopaniem rowów melioracyjnych. Widoczne na zdjęciu dziewczyny przyjechały rowerami z pobliskich Wyżeg.

Tradycja 1. Kompanii Polowej dawnego 1. Wschodniopruskiego Batalionu Saperów im. Księcia Radziwiłła

Królewiec (Königsberg), 1 stycznia 1941 r.
Nad drzwiami widoczny napis: „Tradition der 1. Feldkompanie des ehemaligen Pionier-Bataillons Fürst Radziwill (Ostpreußisches) Nr. 1” („Tradycja 1. Kompanii Polowej dawnego 1. Wschodniopruskiego Batalionu Saperów im. Księcia Radziwiłła”).
W latach 30. i 40. XX wieku tradycję tej jednostki armii pruskiej kontynuował 1. (Pruski) Batalion Saperów (1. Preußisches Pionier-Bataillon) stacjonujący w Królewcu.

Dragoner-Regiment König Albert von Sachsen (Ostpreußisches ) Nr. 10

Naramiennik z munduru żołnierza 10. Wschodniopruskiego Pułk Dragonów „Króla Alberta Saskiego” Nr 10 / (niem. Dragoner-Regiment „König Albert von Sachsen“ (Ostpreußisches) Nr. 10), stacjonującego w Olsztynie.

43. Pułk Piechoty w Orzyszu

43. Pułk Piechoty (Infanterie-Regiment 43) z Wystruci (Insterburgu) w Orzyszu. Rok 1936. 

Dzieje Ełku. Synteza,

Dzieje Ełku. Synteza, red. Jakub Knyżewski i Rafał Żytyniec, Ełk 2025, s. 508.Wydawca: Muzeum Historyczne w Ełku.
Nie jestem znawcą historii Ełku, ale książka robi dobre wrażenie. Jest to praca zbiorowa, a autorami poszczególnych rozdziałów są specjaliści w swoich dziedzinach.
Publikacja porusza między innymi tematy, które jeszcze niedawno bywały pomijane lub marginalizowane, takie jak wizyty Adolfa Hitlera czy działalność NSDAP.
Niestety, w książce znajdują się również istotne luki. Zawiera ona interesujący rozdział poświęcony garnizonowi miasta, jednak kończy się on na początku XIX wieku. Informacje o 147. Pułku Piechoty oraz 11. Pomorskim Pułku Dragonów im. von Wedela są, delikatnie mówiąc, zdawkowe, natomiast o wojsku w okresie międzywojennym nie znalazłem praktycznie nic. Moim zdaniem bez przedstawienia historii wojska dzieje miasta pozostają rażąco niepełne, dlatego trudno uznać tę publikację za pełną syntezę jego historii.
Nie jestem też przekonany, czy w monografiach miast najważniejszy jest rozbudowany aparat naukowy w postaci przypisów. Wolałbym, aby tego typu publikacje były przede wszystkim rzeczywistymi syntezami i podejmowały wszystkie istotne dla historii miasta zagadnienia. W przypadku wieloautorskich prac zbiorowych zawsze pojawia się problem połączenia poszczególnych tekstów w spójną całość, nie mówiąc już o stworzeniu prawdziwej syntezy. Przykładowo, w najnowszej monografii powiatu szczycieńskiego zdarzało się, że niektórzy autorzy momentami opisywali te same zagadnienia.

2. Landsturm-Ersatz-Bataillon Königsberg I, 12

Żołnierz z 2. Landsturm-Ersatz-Bataillon Königsberg I, 12./5. Kompagnie (2. Zapasowy Batalion Landsturmu Królewiec I, 5. kompania).

Obieg pocztowy: Königsberg, 26.02.1916 r.

telier Germania (Inh. Paul Radschun) Königsberg i. Pr. Vorder Roßgarten 43/44.

Pałac w Jabłonce

Pałac w Jabłonce koło Dźwierzut. Rok 1919. Zdjęcie ze zbiorów M. Rawskiego.

Więcej o pałacu pisałem tutaj:

https://powiatszczycienskihistoria.blogspot.com/2016/01/jabonka-istniaa-juz-przed-1411-r.html

Orzysz - rok 1912

Orzysz. Rok 1912.
Paul Perti. Spezialhaus f Photographie. Bartenstein (Ostpr).

Spychowo (Puppen) - dworzec

Spychowo (Puppen) - dworzec przy otwartej w 1884 roku linii kolejowej Olsztyn – Szczytno – Ełk. W Spychowie rozpoczynała się również wybudowana w latach 1915–1916 linia wąskotorowa do Rozóg, a dalej poprowadzona przez Myszyniec na Mazowsze. 15 czerwca 1920 roku kolejkę otwarto dla ruchu cywilnego, jednak wyłącznie w obrębie powiatu szczycieńskiego.15 listopada 1939 roku, po odbudowie torów rozebranych wcześniej przez Polaków, Niemcy ponownie uruchomili połączenie po stronie mazowieckiej.

Cmentarz wojenny w Orłowie

Ehrenfriedhof bei Orlau (Kreis Neidenburg).
Phot. G. Relih, Neidenburg - Verlag Paul Müler, Neidenburg.

SS-mani w Królewcu

Królewiec, 24.09.1937 r. Na pierwszym planie widoczna jest grupa SS-manów.

Lötzen - portret rodzinny

Wykonany w Giżycku portret rodzinny. W środku żołnierz Jäger-Regiment zu Pferde Nr.(?).

Atelier O. Gutzeit Inh. Alex Hack, Lötzen Ostpr.

Wystruć - koszary

Wystruć (Insterburg) - koszary. 

Odsłonięcie pomnika Fußartillerie-Regiment „von Linger“ (Ostpreußisches) Nr. 1

Królewiec, 1927 r. Uroczystość odsłonięcia pomnika poległych w trakcie I wojny światowej żołnierzy 1. Wschodniopruskiego Pułku Artylerii Pieszej „von Linger” / Fußartillerie-Regiment „von Linger“ (Ostpreußisches) Nr. 1.
Na pierwszym planie widoczni są weterani dawnego pułku, natomiast w tle stoją również żołnierze Reichswehry z 1. (Pruskiego) Pułku Artylerii, który kontynuował tradycje 1. Wschodniopruskiego Pułku Artylerii Pieszej „von Linger”.
Fotografie te są unikalne, ponieważ same przedstawienia pomnika należą dziś do rzadkości, a roczna data jego odsłonięcia była do tej pory niepewna.

Oddział balonowy 6. Baterii 1. (Pruskiego) Pułku Artylerii z Królewca.

Balloontrupp der 6. Batterie des 1. (Preußischen) Artillerie-Regiments aus Königsberg. 

Około roku 1928. 

Armierungs-Ersatz-Bataillon des I. Armeekorps

1. Kapralstwo, 3. Kompania Zapasowego Batalionu Fortecznego (Inżynieryjno-Saperskiego) I Korpusu Armijnego.

 

Infanterie-Regiment 43

Do moich zbiorów trafił właśnie kolejny album fotograficzny ze zdjęciami żołnierza służącego w 5. kompanii II batalionu 43. Pułku Piechoty (Infanterie-Regiment 43) w Wystruci (Insterburgu). Album najprawdopodobniej należał do Günthera Junga, który poległ 17 stycznia 1943 roku na froncie wschodnim.
43. Pułk Piechoty został sformowany 15 października 1935 roku w Wystruci. I batalion utworzono z batalionu szkoleniowego 1. Pułku Piechoty, II batalion z II batalionu 1. Pułku Piechoty — oba również w Wystruci — natomiast III batalion powstał z batalionu szkoleniowego 22. Pułku Piechoty w Tylży. Po utworzeniu jednostkę podporządkowano 1. Dywizji Piechoty.
1 lutego 1940 roku II batalion przekazano jako I batalion 504. Pułku Piechoty do 291. Dywizji Piechoty, po czym został odtworzony. 15 października 1942 roku pułk przemianowano na 43. Pułk Grenadierów. Za uzupełnienia odpowiadał 43. Zapasowy Batalion Piechoty.
Dowódcami pułku byli kolejno generał major Helmuth von Kropff, generał major Otto Lasch oraz pułkownik Karl Löwrick.

Tłok pieczętny zarządcy majątku Mateuszek koło Szymonki

Tłok pieczętny zarządcy majątku Mateuszek koło Szymonki, obecnie w gminie Mikołajki w powiecie mrągowskim.
Gutsvorstand Matheusseck, Kreis Sensburg.

Obecnie w miejscu dawnego majątku znajduje się posiadłość należąca do spółki, której prezesem jest były już mąż Marty Kaczyńskiej.

Szczytno - ulica Kościelna

Szczytno / Ortelsburg, ulica Kościelna (obecnie Warszawska). Po prawej stronie znajduje się początek ulicy Ogrodowej. Budynek widoczny po lewej stronie nadal stoi. Po prawej stronie widać kościół ewangelicki.
Verlag Albert Just, Buchdruckerei u. Papierhdlg. Ortelsburg O. Pr. 
Obieg: 4.09.1922 r.
Pocztówka ze zbiorów M. Rawskiego. 

Königlich Preußisches Ersatz-Bataillon des Landwehr-Infanterie-Regiments Nr. 13

Królewsko-Pruski Batalion Zapasowy 3. Pułku Piechoty Landwehry został sformowany w sierpniu 1914 roku w dwóch miastach Prus Wschodnich: Wystruci (Insterburgu) i Królewcu.
Macierzysty pułk (Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 3) utworzono natomiast w:
Królewcu – dowództwo pułku oraz I batalion, Wystruci – II batalion, Bartoszycach – III batalion.

Droga Grete!
Na odwrocie widzisz mnie w mundurowym kolorze feldgrau [polowa szarość]. Dziś po południu wyruszamy (wymaszerowujemy). Przesyłam Tobie, jak również Twoim kochanym Rodzicom i Liesie jeszcze raz serdeczne pozdrowienia z życzeniami radosnego ponownego zobaczenia.
Z Bogiem!
Twój wierny Georg

Adresat:
Panna Grete Hellmann
Wildau (powiat Teltow), ul. Schwartzkopffstraße 68.

Robert Budzinski - Erika Stern

Dwie wersje ekslibrisu Eriki Stern autorstwa Roberta Budzinskiego.
Erika Stern była kochanką i muzą Roberta Budzinskiego. Poznali się, gdy pracowała jako nauczycielka w Olsztynie. To właśnie ona pod koniec wojny zabezpieczyła spuściznę Budzinskiego, a po jego śmierci w 1955 roku przekazała ją do muzeum uniwersyteckiego w Marburgu.

Leśniczówka Angerburg

Leśniczówka Angerburg (Węgorzewo). 
Verlag Hugo Priddat, Angerburg.

Obieg: 7.5.1915 r. 

Adresatka: Frau Nelly Gwiasdowsky, Laubach/Simmern, Hunsrück, Rhland (Nadrenia).

Nadawca: F. Herbst Gwiasdowsky, Reg. 174 (174. Pułk Piechoty).

L. H.! Droga Nelly!)

Wyjechaliśmy z Insterburga o 6:00, teraz jest 11:00 przed południem i jesteśmy w Węgorzewie! Wszędzie widać już spalone budynki. Dziś wieczorem zrobimy w każdym razie przerwę w .... Teren jest tutaj całkowicie płaski! O 12:30 ruszamy dalej! Podróż przebiega całkiem spokojnie! Na razie nie można podać żadnych szczegółów/przypuszczeń co do celu. Samopoczucie i nastroje są dobre. Wydaje mi się, że zostaniemy tutaj na dłużej! Wszędzie widać już okopy i zasieki! Jutro, w sobotę, dotrę do Augustowa.

Wegorzewo, 7 maja 1915 – Serdeczne pozdrowie

Serdeczne pozdrowienia Herbst

Zaprzysiężenie - Królewiec 1940 rok

Zaprzysiężenie, 24 lipca 1940 r., Królewiec.

Fotografia przedstawia prawdopodobnie żołnierzy Flak-Regiment 1 (1. Pułku Przeciwlotniczego), jednak brak co do tego całkowitej pewności. Możliwe, że są to również żołnierze Flieger-Ausbildungs-Regiment 11 (11. Pułku Szkolnego Lotnictwa).

Wnętrze Tannenberg Krug

Wnętrze nowej wzniesionej w latach 1937–1938 gospody przy pomniku bitwy pod Tannenbergiem, który odsłonięto w 1927 roku. Gospodę zarojektowali twórcy pomnika braci Krüger. Wytyczne do projektu przekazał m.in. nadprezydent Prus Wschodnich, gauleiter Erich Koch. W kompleksie znajdowała się jadalnia na 70 osób, sala gościnna mieszcząca 200 gości, kuchnia zdolna wydać do 1500 obiadów dziennie oraz hotel z 14 pokojami. Obiekt, uszkodzony pod koniec wojny, po 1945 roku ostatecznie rozebrano.
Der neue Tannenbergkrug Hohenstein/Ostpr. 
Berhard Wende KG., Berlin SW 68, Alexandrinenstrasse 26.

Więcej zdjęć gospody:

https://powiatszczycienskihistoria.blogspot.com/2025/06/nowy-tannenberg-krug.html

Tajemniczy polski oficer

Adresat: Pan Dr van Oordt, Instytut Zoologiczny Uniwersytetu Państwowego, Utrecht, Holandia.
Obieg: Rossitten, 16 kwietnia 1940 r.
Rossitten, 15 kwietnia 1940 r. Drogi Panie Kolego!
Jak dowiaduję się od burmistrza Neustadt w Prusach Zachodnich, w mieście tym, nazywanym przez Polaków Wejherowem, rzeczywiście mieszkał pewien czynny kapitan Nowicki. Ponieważ opuścił on Neustadt przed wybuchem wojny i nic nie wiadomo o miejscu jego pobytu, nie da się ustalić niczego więcej. W każdym razie to on zaobrączkował rzeczonego łabędzia, aczkolwiek w bezpośrednim sąsiedztwie nie ma żadnych stawów łabędzich. Jeśli dowiem się czegoś więcej, zostanie Pan o tym poinformowany. Z najlepszymi pozdrowieniami, oddany Panu.

O gospodach w Klonie

Najpopularniejsza pocztówka z Klonu została wydana w trakcie I wojny światowej, w 1915 roku, i składa się z trzech widoków. Okazuje się, że ukazała się aż w trzech, dość mocno różniących się wersjach. Skupię się tutaj na pokazanych na niej dwóch gospodach.

Na jednej z wersji widzimy drewniany budynek mieszczący gospodę i — jak wynika z widocznego na zdjęciu szyldu — drogerię Adama Kitscha. A. Kitsch działał w Klonie co najmniej od 1904 roku, kiedy to zarządzał masą upadłościową kupca i karczmarza Karla Czerulli. 23 listopada 1907 roku zarejestrowano firmę „Adam Kitsch Liebenberg”. Po I wojnie światowej gospodę prowadził już Paul Thybusch, którego firma została wpisana do rejestru handlowego 14 grudnia 1920 roku, a wykreślono ją z tego rejestru 17 lutego 1936 roku.

W dwóch pozostałych wersjach omawianej pocztówki zamiast drewnianej gospody widzimy murowaną. W jednym przypadku zdjęcie ma błędny opis sugerujący, że murowana gospoda również należała do Adama Kitscha. W rzeczywistości jej właścicielem był Paul Schlomm, który — jak wynika z podpisu pod trzecią wersją pocztówki („Gasthaus u. Mineralwasserfabrik von Paul Schlomm”) — trudnił się również produkcją wody mineralnej.

Dawną gospodę oglądał w 1978 roku pracownik służby ochrony zabytkówz Ostrołęki, który w sporządzonej przez siebie karcie podał, że do 1970 roku mieścił się w niej sklep.

Gruss aus Liebenberg Ostpr. Die erhalten gebliebene Kath. Kirche.  Durch den Russeneinfall (August 1914) zerstörte Strassenfront. Gasthaus von A. Kitsch.

Pozdrowienia z Klonu w Prusach Wschodnich. Zachowany kościół katolicki. Pierzeja ulicy zniszczona wskutek najazdu rosyjskiego (sierpień 1914). Gospoda należąca do A. Kitscha.

Kunstverlag Herm. Lukowski, Breslau II Brunnenstr. 4.

Obieg: Liebenberg 6.07.1916 r. 

 Gasthaus von A. Kitsch. / Gospoda należąca do A. Kitscha.

Pocztówka ze zbiorów M. Rawskiego. 

https://zabytek.pl/pl/obiekty/dom-(chalupa)-nr.-102-878389/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_28_EN.350476/1

Dawna gospoda Adama Kitscha. Stan obecny.