O obrazie „Ukrzyżowanie Zbawiciela” z kościoła ewangelickiego w Szczytnie

„Wdowa Anna Dorothea Kamien z domu Pillat z Zielonki podarowała kościołowi w Szczytnie kwotę 109 talarów, 24 srebrnych groszy i 6 fenigów, za którą — zgodnie z jej wolą — zakupiono obraz olejny przedstawiający Ukrzyżowanego Zbawiciela.

Wyrażając uznanie dla pobożnego, chrześcijańskiego ducha ofiarodawczyni, okazanego w ten sposób, podajemy niniejsze do publicznej wiadomości. 

Królewiec, dnia 5 lipca 1826 r.”

Obraz znajduje się w szczycieńskim kościele ewangelickim, po lewej stronie ołtarza. Niedawno został poddany konserwacji. Prezentowane tutaj zdjęcie wykonał jeszcze przed konserwacją Hubert Jasionowski.

Jedwabno, lata 50.

Dąbkowska, Anna Brzozowska, Ziarno Rogowska, Wieczorkowa, Zalewska z córką, Przygodzka.
Fot. M. Bobiński, Nidzica
Zdjęcie ze zbiorów Włodzimierza Budnego.
Może ktoś potrafi powiedzieć coś więcej o tej fotografii?

Trochę o Rudce i Nowym Gizewie

Nie będzie to notka o historii Rudki – pisałem o niej już obszernie w „Kurku Mazurskim”. Chciałbym tu tylko zwrócić uwagę, że ta, obecnie jedna z największych wsi w powiecie szczycieńskim – w zasadzie przedmieście Szczytna – przez długi czas od czasów krzyżackich była tylko kuźnią (hamarnią, w której wytapiano żelazo), a następnie osadą młyńską. Do połowy XIX wieku Rudka sięgała od młyna do skrzyżowania z drogami prowadzącymi do cmentarza i Jeziora Wałpusz.
W 1849 roku właściciel młyna Goronczy został sołtysem Bartnej Strony B, czyli jednej z największych wsi w ówczesnym powiecie. Na początku XX wieku właścicielem młyna był Carl Fechner. Gdy jego największy w powiecie tartak spłonął w 1898 roku, w niektórych notatkach prasowych podawano, że pożar miał miejsce w Rudce, w innych zaś, że w Bartnej Stronie. Zaznaczę tu, że chodzi o tartak, który znajdował się pomiędzy torami a dzisiejszym kościołem św. Brata Alberta i Lidlem i działał jeszcze po 1989 roku.
W zasadzie jeszcze na początku XX wieku Bartną Stronę od Rudki oddzielał należący do miasta las, nazywany dawniej Borken.
Szkołę w Rudce zbudowano dopiero przed I wojną światową. Wcześniej dzieci uczęszczały do placówki Czarkowym Gradzie. W latach 40. XX wieku znak z nazwą miejscowości stał właśnie przy szkole, a zabudowa sięgała znacznie dalej w kierunku Szczytna. W czasach nazistowskich wzniesiono tam kilka kolonii domów.
Już za mojego życia znak z nazwą wsi był kilkakrotnie przesuwany, aż stanął na granicy z Nowym Gizewem. Nowe Gizewo tak się rozrosło, że zaczęło oddzielać Szczytno – wcześniej Bartną Stronę B – od Rudki. Może to i dobrze, że Nowe Gizewo położyło granicę ekspansji Rudki w tym kierunku, bo kto wie, może ta niewielka niegdyś osada pochłonęłaby Szczytno…
11 października 1826 roku w oddziale leśnym nr 104 powstało, należące do Nadleśnictwa Korpele, utworzono leśnictwo Nowe Gizewo. Jego leśniczówka nadal znajduje się przy drodze ze Szczytna do Wielbarka. 
W 1927 roku Nowe Gizewo włączone zostało do gminy Siódmak. Po II wojnie światowej  zaczęło szybko zmieniać swój charakter. Z niewielkiej osady związanej wcześniej przede wszystkim z leśnictwem zaczęła rozwijać się wieś, której zabudowa stopniowo przesuwała się w kierunku Szczytna i Rudki. Dopiero po II wojnie światowej utworzona zostanie wieś, do której włączone zostaną grunty pomiędzy Szczytnem (dawną Bartną Stroną B) a Rudką. W 1954 roku Nowe Gizewo było już odrębną miejscowością wchodzącą w skład gromady Szczytno. W 1965 roku część jego obszaru – 48 hektarów – włączono do Szczytna. W kolejnych dziesięcioleciach zabudowa coraz bardziej zbliżała się do miasta, a po 2000 roku miejscowość zaczęła przekształcać się w rozległe przedmieście Szczytna.

Widok z mostu w Rudce na Wałpuszę i miejsce, w którym dawniej znajdowało się młyńskie rozlewisko. Rok 2026. W tym miejscu ponad 30 lat temu było kąpielisko. Obecnie tyle wody, ile widać na tym zdjęciu, jest tu tylko wczesną wiosną.

Grodzisko w Łupowie

Wczesnośredniowieczne grodzisko Galindów, położone pomiędzy Dźwierzutami a Julianowem, na zachód od wsi Łupowo. Północna część obiektu została zniszczona przez orkę. Zachowały się pozostałości wałów, a od strony wschodniej – relikty fosy.
Grodzisko znajduje się w północnej części niewielkiego kompleksu lasu liściastego, należącego obecnie do Leśnictwa Dźwierzuty. Pierwotnie las ten należał do jednego z okolicznych majątków.
Na północ od grodziska znajdował się dawniej Schubertsgut. Natomiast na południe od lasu, po jego drugiej stronie, znajdował się folwark Friderikenberg. Obecnie folwark ten nie istnieje, a miejsce to nosi nazwę Byki.

Tannenberg Denkmal - tablice pamiątkowe

Tannenberg-Denkmal i dwie tablice pamiątkowe:

1. „Den Kämpfern von Tannenberg – Res. Feld-Art. Rgt. Nr. 36.” /„Obrońcom Tannenbergu – 36. Rezerwowy Pułk Artylerii Polowej.”

2.„Ldw. Inf. Regt. 34 seinen gefallenen Kamer[aden.” / „34. pułk piechoty Landwehry swoim poległym towarzyszom.” 

Las Gmirren

Pomiędzy Olszewkami, Jabłonką, Trelkowem, Linowem i Stankowem rozciąga się las, który najprawdopodobniej należał dawniej do największego w powiecie szczycieńskim majątku w Jabłonce. Nosił nazwę Gmirren. Po wojnie nazwę zachowano, lekko ją spolszczając do formy Gmyry.
Jest to las liściasty, w którym dominują młode dęby. Tę młodą dąbrowę można skojarzyć z niemiecką nazwą Trelkowa – Groß Schöndamerau, czyli „Wielka Piękna Dąbrowa”. Był to więc, i w zasadzie nadal jest, fragment lasu dębowego, który rósł w tym miejscu jeszcze zanim założono okoliczne wsie.
Oczywiście las ten podlegał na przestrzeni lat wycince i ponownym nasadzeniom. Majątek w Jabłonce prowadził bowiem już w połowie XIX wieku regularną gospodarkę leśną.
Nazwa Gmirren nie jest obecnie używana. Teren ten należy dziś do Leśnictwa Dębówko - wcześniej Targowo w Nadleśnictwie Korpele.

Od strony Jabłonki, przed lasem, znajdowała się cegielnia. Produkowane w niej cegły, obok charakterystycznych żółtych cegieł z Barczewa, posłużyły między innymi do budowy wzniesionego w 1869 roku gmachu sądu w Szczytnie.   

O tym jak Mazurzy drewno w Polsce kradli

Według informacji Cesarsko-Rosyjskiego Urzędu Leśnego w Ostrołęce z dnia 10/22 ubiegłego miesiąca, mieszkańcy tutejszego powiatu nadal dokonują kradzieży drewna w cesarsko-rosyjskich lasach na wielką skalę i dewastują lasy państwowe. W dniu 7/19 ubiegłego miesiąca mieszkańcy:  „Friedrich Paweletzyk, Friedrich Katrepp, Friedrich Ollech, Wilhelm Wiessollek, Michael Pawlowski, Michael Kozicki z Ciemnej Dąbrowy, Michael Jeromin z Piecuch, Gottlieb Bork, Samuel Wieczorrek oraz Michael Tanski z Płozów   zostali przyłapani na kradzieży drewna i ukarani grzywną w wysokości 80 rubli każdy, która musiała zostać natychmiast wpłacona, ponieważ aresztowanym osobom nie wydano wcześniej koni ani wozów. Powiadamiając o tym mieszkańców powiatu ku przestrodze, ponowne i bardzo pilnie wzywam do zaprzestania kradzieży drewna w cesarsko-rosyjskich lasach, gdyż w przypadku ujęcia wynikają z tego bardzo znaczne szkody i niedogodności.   Na koniec zaznaczam jeszcze, że Cesarsko-Rosyjski Urząd Leśny wystąpił o ustalenie tożsamości wszystkich tutejszych mieszkańców, którzy brali udział w kradzieżach drewna w rosyjskich lasach państwowych, jak również o konfiskatę skradzionego drewna. Wydałem w tym celu niezbędne zarządzenia i wobec sprawców zostanie wszczęte postępowanie sądowe.   

Szczytno, dnia 6 lutego 1864 r.

Kradzieże drewna w królewsko-polskich lasach dotyczące. Po doniesieniu nadleśnictwa Przasnysz z 8 bm., pruscy poddani z rejonów rządowych Królewskiego Królestwa wdarli się [do lasów] i pomimo oporu strażników leśnych dopuścili się znacznej kradzieży drewna i wyrządzili szkody. Nadleśnictwo domaga się ujęcia sprawców w celu wyciągnięcia wobec nich konsekwencji prawnych, a także ostrzeżenia przed dalszymi kradzieżami drewna. Wzywam niniejszym urzędy policyjne i żandarmów, a zwłaszcza w okręgach przygranicznych, do wykrywania i imiennego wskazywania sprawców kradzieży drewna oraz przekraczania granicy, a także do surowego ostrzegania mieszkańców przed takimi czynami i nielegalnym przekraczaniem granice. Zwracam się do sąsiednich władz po stronie polskiej z prośbą o podjęcie kroków zapobiegawczych, aby położyć kres kradzieżom drewna.   Szczytno, 20 lutego 1863 r. — Landrat.

Ochódno i kamień z datą 1806

Na wschód od dworca kolejowego w Ochódnie, w jego pobliżu, na skraju lasu posadzonego około 20 lat temu na gruntach porolnych, leży mocno obrobiony kamień z datą 1806, krzyżem i literami „V K”.
Pomiędzy kamieniem a dworcem, na niewielkim podniesieniu terenu, znajduje się głazowisko, wśród którego rosną lipy oraz grusze. Kamienie były tu zapewne zwożone z okolicznych pól.
Natomiast zagadką pozostaje na razie to, co upamiętniał wspomniany kamień z datą 1806. Wydaje mi się, że został on obrobiony na początku XX wieku.

Rozbudowa Szczytna

Notatka z 1898 roku pozwala datować budowę trzech ważnych budynków w Szczytnie. Na zdjęciu Villa Fuchs, późniejsze starostwo. Budynek został zniszczony w styczniu 1945 roku. W jego miejscu stoi obecnie pomnik Orła Białego.

Interesujący może być przegląd działalności budowlanej, jaka miała miejsce w minionym roku w naszym mieście i jego najbliższej okolicy. Nowy budynek na posesji kupca Kopkowa oraz częściowa rozbudowa narożnego domu należącego do tego samego właściciela, a także budowa nowego domu Eckhardta stanowią ozdobę ulicy Cesarskiej. Dzięki powiększeniu ogrodu Eckhardta, umożlinionemu przez zakup tylnej części ogrodu plebańskiego, w mieście powstaje ogród ozdobny, który z pewnością przyniesie korzyść całej społeczności mieszkańców. Obecny właściciel nie szczędzi zresztą kosztów, aby nadać ogrodowi nowoczesny wygląd w każdym calu. Wzniesiona u wylotu ulicy Kościelnej, w osobliwym, nowoczesnym stylu budowlanym, willa pana Fuchsa, która jednak dopiero w przyszłym roku zostanie ukończona, wypełni lukę w kierunku dworca i jednocześnie będzie stanowić wyjątkową ozdobę miasta. Do wspomnienia pozostały jeszcze trzy budowle w centrum Bartnej Strony.  Wyróżnia się tu najpierw imponujący zakład pana Dauma – browar w większym stylu, wzniesiony dużym kosztem. Browar, wyposażony we wszelkie akcesoria nowoczesnej techniki tego rzemiosła, został już częściowo uruchomiony i prawdopodobnie zmierza ku pomyślnemu rozkwitowi. Instalacja elektryczna zaopatruje wszystkie pomieszczenia browaru w niezbędne światło. Dwupiętrowy budynek mieszkaniowy dla nauczycieli naprzeciwko browaru, a także kościół katolicki, zostały zadaszone i zostaną całkowicie wykończone w przyszłym roku.  Po ukończeniu tych budynków Bartna Strona przedstawiać się będzie w tym miejscu jako widok godny uwagi pod względem architektonicznym.
Ortelsburger Kreisblatt 1898.

Stosunki damsko-męskie

W 1863 roku ukazało się rozporządzenie jednego z ministrów, nakazujące opracowanie historii poszczególnych powiatów. W związku z tym w szczycieńskim tygodniku urzędowym opublikowano krótki, aczkolwiek bardzo ciekawy szkic dotyczący historii i współczesności powiatu szczycieńskiego. Poniżej prezentuję jeden z punktów tego szkicu, poświęcony stosunkom damsko-męskim.

6. Stosunki małżeńskie i urodzenia.
Małżeństwa zawierane są powszechnie w wieku od 24 do 28 lat i skłonność ta nie omija prawdopodobnie żadnej z warstw społecznych. Rozwodów nie można raczej nazwać zjawiskami częstymi, ponieważ zgodnie z nowym prawem rozwodowym wiążą się one z wieloma komplikacjami. Konkubinaty trafiają się od czasu do czasu, lecz są usuwane zaraz w zarodku. Nierząd zarobkowy szybko wykrywany jest i likwidowany poprzez zawieranie przez pary związków małżeńskich, względnie śluby kościelne. Dzieci pozamałżeńskie rodzą się często w klasie służby. Stosunku ich liczby do dzieci małżeńskich nie da się tym razem podać.

Kowal Friedrich Dembowski z Gawrzyjałek, poszukiwany za cudzołóstwo w ucieczce, ma zostać ujęty przez organy cywilne i wojskowe. Królewski Sąd Powiatowy, 3.07.1863 r. 

Jezioro Fręckie

W 1865 roku opublikowane zostało ogłoszenie, w którym poinformowano, że v. Halle -właściciel majątku Fręcki chce osuszyć należące do niego Jezioro Fręckie lub ewentualnie obniżyć jego poziom. Z analizy map wynika, że udało mu się to drugie.

Właściciel ziemski v. Halle z Frącek (Frenzken) zamierza osuszyć lub obniżyć poziom wody w tzw. Jeziorze Frąckim, znajdującym się w granicach jego majątku, oraz odprowadzić z niego wodę do jeziora Sasek Wielki. Odpowiedni plan jest wyłożony do wglądu w moim biurze.

Zgodnie z postanowieniami ustawy z dnia 23 stycznia 1846 roku podaje się to niniejszym do publicznej wiadomości z wezwaniem do zgłaszania u mnie ewentualnych praw do sprzeciwu oraz roszczeń odszkodowawczych w terminie 3 miesięcy, licząc od dnia ukazania się niniejszego ogłoszenia w dzienniku urzędowym.

Wszyscy ci, którzy nie zgłoszą się w wyżej wymienionym terminie, tracą zarówno prawo do sprzeciwu, jak i roszczenie o odszkodowanie w odniesieniu do odprowadzenia wody i przewidywanego obniżenia poziomu wody; natomiast w odniesieniu do terenu wykorzystywanego pod kanały wodne tracą jedynie prawo do sprzeciwu wobec inwestycji, zachowując prawo do odszkodowania.

Szczytno, 2 sierpnia 1865 r. 

Po 1850 roku. 

https://www.google.com/maps/@53.6083466,20.9547868,1349m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDkyMi4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D

Jezioro Fręckie. Rok 2015. 

Pastor Friedrich Reinhold Schwill

Friedrich Reinhold Schwill urodził się 3 sierpnia 1820 roku w Wielbarku. Zmarł 16 październia 1895  roku w Nidzicy. Ukonczył gimnazjum w Ełku, od wiosny 1840 studiował w Królewcu. Do 1849 był nauczycielem. 1 kwietnia 1849 roku został ordynowany. W latach1849–1851 był duchownym pomocniczym w Borecznie (pow. morąski), od 15 maja 1851 do 1853  roku był wikariuszem w Pasymiu, a od 28 marca 1853–1868 proboszczem w parafii Trelkowo-Jabłonka. Od 4 października 1868 roku do 1886 roku pełnił funkcję proboszcza w Zaborowie (pow. nidzicki). Od 1 kwietnia 1886 roku na był emeryturze. Jako pastor nie cieszył się najlepszą opinią.

Grzegorz Jasiński, Słownik duchownych ewangelickich na Mazurach w XIX wieku, Dąbrówno 2015.

Jak wynika z publikowanego tu ogłoszenia, pastor Schwill mieszkał nie w Trelkowie, lecz w pobliskim Trelkówku.

120 ładnych owiec stoi w plebanii w Trelkówku na sprzedaż. Odbiór po strzyży.

Tamże natychmiast znajdzie posadę zarządca majątku lub ochmistrz 

Komornik albo dworznik znayduje mieysce w Trelkowie u riedza Schwill.  

Ortelsburger Kreisblatt 1864 r. 

Młyńsko - dom szosowy

Przed wybudowaniem w 1865 roku nowej drogi ze Szczytna do Rozóg stara droga w Młyńsku prowadziła prawą stroną stawu młyńskiego, przez dwa mosty. Nową trasę, poprowadzoną powyżej starej drogi, wyprostowano, dzięki czemu nie omijała już stawu, lecz przecinała go długim mostem. W 1865 roku właściciele młyna, Otto i Mathilda (z domu Karpiewska) Nehbelowie, zgodzili się sprzedać pod budowę domu szosowego w Młyńsku 1 morgę i 36 prętów gruntów ornych. 2 czerwca 1866 roku sporządzono umowę sprzedaży tej działki za kwotę 48 talarów. Już w marcu 1865 roku dla potencjalnych wykonawców opublikowano ogłoszenie dotyczące kosztów i warunków budowy domu szosowego. Koszt inwestycji oszacowano na 2669 talarów. We wrześniu sporządzono plan sytuacyjny obiektu. 23 sierpnia odbył się natomiast przetarg na dzierżawę punktu poboru opłat drogowych w Młyńsku. Od 1 października zaczęto pobierać opłaty za przejazd. 

Po spaleniu 2 sierpnia 1914 roku przez żołnierzy niemieckich zabudowań położonych przy dawnym młynie nazwa „Hausmühle” przeszła na dom mistrza drogowego Schwidrowskiego. 

Obecnie w miejscu dawnych zabudowań rośnie las, ale o tym, że żyli tu kiedyś ludzie, świadczy charakterystyczna dla takich miejsc roślinność.

Dom szosowy stał po lewej stronie drogi ciągnącej się wzdłuż Wałpuszy i prowadzącej do Jeziora Wałpusz.

Plan sytuacyjny powierzchni gruntu ornego wydzielonej/odstępowanej przez właściciela młyna Otto Hehbela pod strażnicę drogową (dom dróżnika / dom szosowy) przy Młyńsku.

Odstępowana powierzchnia abcd ma powierzchnię 1 morga pruskiego i 36 prętów kwadratowych.   

Sporządzono we wrześniu 1865 r.   przez inspektora budowlanego von Zichoca.

Rok 1895.