Straż Obywatelska w Szczytnie

Jest maj 1919 roku. W Szczytnie panuje powojenna bieda, w obiegu są nadal kartki na żywność. Niedawno zniesiony został stan wyjątkowy. Rewolucja już prawie wygasła konserwatyści powoli odzyskują wpływy. W mieście funkcjonuje jeszcze Rada Robotnicza. Rada Żołnierska jest już rozwiązana. Poniżej publikuję ogłoszenie o powołaniu w Szczytnie Straży Obywatelskiej.

Straż Obywatelska Szczytno
W środę [14 maja], podczas zebrania z udziałem przedstawicieli władz oraz wszystkich organizacji zawodowych, została podjęta decyzja o utworzeniu Straży Obywatelskiej w Szczytnie. Na dowódcę formacji został wybrany nauczyciel gimnazjalny dr Hohmann, a jego zastępcą został urzędnik sądowy Schaller, który będzie wspierał dowódcę w jego obowiązkach.
Teraz przyszedł czas, by wszyscy pragnący porządku mieszkańcy Szczytna jak najszybciej zapisali się na listy straży. Celem organizacji jest ochrona spokoju, porządku oraz mienia naszych rodzin. Nikt nie powinien uchylać się od tego obowiązku.
Statut straży oraz listy zgłoszeniowe są dostępne do wglądu. Dalsze informacje dotyczące struktury podziału straży oraz innych szczegółów organizacyjnych zostaną ogłoszone wkrótce. Prosi się o śledzenie nadchodzących ogłoszeń w Ortelsburger Zeitung.

Wielbark – wyniki wyborów do rady miasta w 1919 roku

Poniżej publikuję podane w Ortelsburger Zeitung wyniki pierwszych po I wojnie światowej wyborów do rady miasta Wielbarka. Już po samym komentarzu dotyczącym radnych mieszczańskich widać, komu gazeta sprzyjała.

Jeszcze w poprzednich dwóch miesiącach (nie wiem, czy gdzieś zachował się rocznik 1918 lub nawet jego pojedyncze numery), gazeta miała w jakiejś mierze charakter socjalistyczny — lub przynajmniej była pluralistyczna. Pod koniec lutego pluralizm się skończył. Zniknęły też z gazety ciekawe artykuły. Dawne konserwatywne elity w sporej mierze ponownie przejęły kontrolę nad powiatem. 

Dla mnie ciekawostką jest to, że w tych wyborach po przeciwnej stronie barykady spotkali się dwaj główni wielbarscy nakładcy pocztówek: Wilhelm Priess i Karl Mucke. Czułem, że z tym K. Mucke było coś nie tak — i miałem rację. Był socjalistą (ironia).

Willenberg, Ostpr. Markt.

Wielbark, 8 marca 1919

Wybory do rady miejskiej w naszym mieście przyniosły wybór dwunastu przedstawicieli mieszczańskich oraz sześciu socjalistycznych.

Lista mieszczańska została utworzona jako apolityczna, poprzez ugodowe porozumienie poszczególnych grup zawodowych. Wybrani mieszczańscy radni miejscy to:

- rolnik Langkau,

- mistrz kołodziejski Rogalski,

- rektor (nauczyciel) Bergmann,

- kupiec Olschewalski,

- mistrz introligatorski Priess,

- rolnik Murimski,

- naczelnik stacji kolejowej Malzeck,

- kupiec Wiechert,

- rolnik Beber,

- mistrz masarski Walpuski,

- sędzia (urzędnik sądowy) Reinboth,

- szewc i rolnik Kempka.

Radni socjalistyczni to:

- rolnik Rogalski,

- mistrz kołodziejski Fidarro, 

- robotnik Krall,

- mistrz stolarstwa Upadek,

- księgarz Mucke,

- handlarz meblami Krenczek.

Zanim powstała Szkoła Ortulfa

Szczycieńskie państwowe żeńskie gimnazjum powstało po zakończeniu I wojny światowej i było wyrazem socjalistycznych idei, zgodnie z którymi kobiety powinny mieć takie same możliwości kształcenia jak mężczyźni.

W pierwszych latach po wojnie zajęcia nadal odbywały się w prywatnych lokalach. Dopiero jesienią 1929 roku wybudowano nowy budynek szkolny, który nazwano Ortulf-Schule. O  szkole pisałem więcej w książce: Dawne Szczytno w stu ilustrowanych opowieściach, Dąbrówno 2024.

Poniżej publikuję notatkę z Ortelsburger Zeitung z lutego 1919 roku:

Miejskie Liceum Żeńskie w Szczytnie

Z wielką radością należy powitać fakt, że energicznemu i postępowemu zarządowi miasta Szczytno udało się – właśnie w tych czasach [7 stycznia 1919 r.] równych obowiązków i równych praw – uzyskać uznanie Wyższej Szkoły Żeńskiej jako Liceum przez Prowincjonalne Kolegium Szkolne w Królewcu za zgodą Ministerstwa Nauki, Sztuki i Edukacji Ludowej. W naszym romantycznym mieście, położonym między lasami i jeziorami, które we wszystkich dziedzinach dąży do postępu i odpowiada wymaganiom współczesności, nie mówi się już „wolna droga dla zdolnego mężczyzny", lecz również: „wolna droga dla zdolnej kobiety". Celem jest stworzenie warunków i możliwości, by wszystkim zdolnym córkom z miasta i powiatu – niezależnie od tego, czy ich rodzice są zamożni, czy nie – umożliwić najlepszą możliwą edukację w rodzinnym mieście. Ich zdolności intelektualne i fizyczne mają być rozpoznane, docenione i rozwijane, by zdolna kobieta mogła znaleźć swoje właściwe miejsce w życiu i stać się dumą i radością swojej ojczyzny.

Szkoła ta wyrosła z założonej w 1884 roku przez superintendenta Bercio szkoły rodzinnej, przekształconej później w Prywatną Wyższą Szkołę Żeńską, a następnie w Miejskie Liceum, które podlega Prowincjonalnemu Kolegium Szkolnemu w Królewcu.

Słowo lyceum pochodzi z greckiego i oznacza szkołę uczoną, wyższą placówkę oświatową.

Struktura szkoły:

Liceum składa się z 10 klas nauczanych w osobnych rocznych kursach:

Klasy 10., 9. i 8. tworzą poziom niższy

Klasy 7., 6. i 5. – poziom średni

Klasy 4., 3., 2. i 1. – poziom wyższy

W klasie 7. rozpoczyna się nauka języka francuskiego. W klasie 4. dochodzą język angielski i matematyka.

Szkoła liczy obecnie 280 uczennic, nauczanych przez 11 nauczycieli etatowych i 4 nauczycieli zatrudnionych dorywczo.

Świadectwa i uprawnienia:

Świadectwo po półrocznej nauce w klasie 2. uprawnia do wstąpienia do służby pocztowej i telegraficznej. 

Końcowe świadectwo szkoły, przy pomyślnym ukończeniu całego kursu, uprawnia do:

Nauka lub zawody:

1. Wejścia do klas naukowych wyższego liceum,

2. Nauki w szkole kobiecej jako uczennica ludowa,

3. Przygotowania do zawodu nauczycielki rysunku i dopuszczenia do egzaminu,

4. Przygotowania do zawodu nauczycielki śpiewu i dopuszczenia do egzaminu (wymagane 5. również przez Wyższą Szkołę Muzyczną w Charlottenburgu),

6. Dopuszczenia do egzaminu dyplomowego dla średniego personelu bibliotek naukowych oraz bibliotek publicznych,

7. Przyjęcia do seminarium gospodarstwa domowego dla potrzeb wiejskich, 

8. Przygotowania do kursów dla nauczycielek gimnastyki i pływania w Państwowym Instytucie Gimnastycznym w Spandau,

9. Egzaminu na nauczycielkę gimnastyki i pływania,

10. Seminarium dla nauczycielek robót ręcznych,

11. Egzaminu na nauczycielkę robót ręcznych,

12. Seminarium kształcącego na nauczycielkę szkół zawodowych,

13. Kształcenia na wychowawczynię przedszkolną i opiekunkę młodzieży,

14. Dwuletniego kursu wyższego w szkole ogrodniczej w Berlin-Dahlem.

Dalsze możliwe uprawnienia (nieuregulowane ministerialnie):

1. Dopuszczenie do studiów jako studentka w celu uzyskania dyplomu lub egzaminu dla nauczycielek handlowych na wyższych szkołach handlowych w Berlinie i Kolonii,

2. Przyjęcia do społeczno-socjalnych szkół kobiecych w Hanowerze i Berlinie,

3. Seminaria gospodarcze dla kobiet w: Majdanku k. Kępna (Poznańskie), Obernkirchen (Hrabstwo Schaumburg), Heilbad k. Wiesbaden,

4. Przyjęcia do instytucji szkolących pielęgniarki, opiekunki dzieci i wychowawczynie – z państwowym egzaminem końcowym

Dlatego rodzicom zaleca się zdecydowanie, aby posyłali swoje dzieci do szkoły tak długo, aż zdobędą pełne świadectwo ukończenia szkoły – nie powinni ich zabierać wcześniej.

Nie przerywać nauki w 3. czy nawet 4. klasie!

Jeszcze nigdy człowiek nie nauczył się zbyt wiele, ale nieukończona edukacja nigdy nie zadowoli myślącego człowieka, ani nie przygotuje go, by mógł w pełni wypełnić swoje miejsce w życiu — czy to jako gospodyni domowa, czy jako niezależna jednostka w życiu publicznym. Niech więc szkoła zdoła wychować ludzi, którzy dzięki swojej wiedzy i moralnemu wychowaniu oraz osobowości będą w sobie nosić prawdziwe szczęście. Najwyższym szczęściem jest bowiem i pozostanie szczęście w możliwie największej wolności osobistej i w świadomości największej możliwej społecznej użyteczności.

Miejskie Liceum w Szczytnie

Rozpoczęcie nowego roku szkolnego

Nowy rok szkolny rozpoczyna się we wtorek, 29 kwietnia. Egzamin wstępny i przyjęcie dzieci miejscowych (do klas I–X) odbędą się w poniedziałek, 17 marca, w godzinach od 15:00 do 17:00. Dla dzieci spoza Szczytna (również do klas I–X), jestem codziennie dostępna po 15 marca w godzinie urzędowej od 12:00 do 13:00 w moim gabinecie. Do klas I–VIII przyjmowani są również chłopcy.

Należy przynieść ze sobą:

- metrykę chrztu lub akt urodzenia,

- świadectwo szczepienia,

- ewentualne świadectwo ukończenia ostatnio uczęszczanej szkoły.

Szczytno, w marcu 1919 r.

Dyrektorka: E. Mett.

Wybudowany w 1929 roku nowy budynek szkolny, którą nazwano Ortulf-Schule.

Widok na szkołę od strony parku. 

Kontrola w sklepie żydowskiego kupca - Samuela Mendla

W latach 1919–1921 w Szczytnie nastroje antyżydowskie utrzymywały się wśród biedoty oraz zwolenników socjalistów. Dochodziło do drobnych rozruchów, wzywano do bojkotu sklepów żydowskich, a na ich witrynach malowano hasła. Zdarzały się również przypadki zabierania towaru bez uiszczenia zapłaty. Działająca w mieście w 1919 roku Rada Żołnierska prowadziła kontrole cen w sklepach należących do Żydów. 

Wydaje się, że miejscowe środowiska prawicowo-nacjonalistyczne — w dużej mierze dawne elity — Żydów nie atakowały, a wręcz przeciwnie, czasem ich broniły. Szczycieński starosta, Wiktor von Poser, traktował Żydów jako wiernych obywateli Niemiec — i bez wątpienia nimi byli. Zmienił zdanie dopiero po przystąpieniu do nazistów, ale to już późniejsza historia.

Kupcy żydowscy, podobnie jak inni przedsiębiorcy w trudnym okresie wojennym i powojennym, z pewnością kombinowali i próbowali obchodzić obowiązujące przepisy. Trudno dziś jednoznacznie stwierdzić, czy to ludność zaczęła sama ich obwiniać o różne nadużycia i czynić z nich kozła ofiarnego, czy może za tymi nastrojami stali działacze socjalistyczni. W materiale opublikowanym przez Radę Żołnierską w jednym ze styczniowych numerów Ortelsburger Zeitung, w którym krytykowano Niemiecką Partię Demokratyczną, pojawiły się wyraźne akcenty ekonomicznego antysemityzmu.

Poniżej przedstawiam raport z kontroli najbardziej znanego szczycieńskiego żydowskiego kupca handlującego konfekcją — Samuela Mendla.

O samym Samuelu Mendlu nie będę się tu rozpisywał. Odsyłam do mojej książki: Dawne Szczytno w stu ilustrowanych opowieściach, Dąbrówno 2024.

Ortelsburg - Marktplatz.

Stengel & Co. G. m. b. H., Dresden.

Po lewej stronie znajduje się sklep Samuela Mendla, który stał przy głównym skrzyżowaniu.

Raport komisji kontroli cen w sprawie firmy S. Mendel.

We wszystkich skontrolowanych przypadkach przeprowadzono kontrolę sprzedawców przez komisję kontroli cen Rady Robotniczo-Żołnierskiej. Choć w kilku przypadkach stwierdzono niewielkie przekroczenia cen, w żadnym wypadku nie doszło do takiej ich zawyżki, która uzasadniałaby oskarżenie o lichwę cenową. Kontrole były utrudnione z powodu braku wyraźnego oznaczenia towarów w wielu firmach. W związku z tym właściciele zostali zobowiązani do czytelnego i dokładnego oznaczania każdego artykułu, z podaniem dostawcy, daty dostawy, numeru faktury, rodzaju towaru, ceny zakupu i sprzedaży. Firma S. Mendel nie zastosowała się do tych zaleceń, przez co kontrola w tym sklepie napotkała szczególne trudności. W rezultacie działalność sklepu została tymczasowo zawieszona, aż do momentu zapewnienia przejrzystej dokumentacji. W poniedziałek, 13 stycznia, w obecności przedstawiciela Prowincjonalnej Komisji Cenowej, przeprowadzono kolejną kontrolę magazynu. Stwierdzono dalsze niedociągnięcia w oznakowaniu, co potwierdziło zasadność wcześniejszego zamknięcia sklepu. Choć wykryto niewielkie przekroczenia cen, inne towary sprzedawano poniżej kosztów zakupu, co wyklucza zarzuty o lichwę cenową wobec firmy. Właściciel, pan Mendel, zobowiązał się w ciągu 14 dni wprowadzić poprawne oznaczenia i usunąć uchybienia. W tym czasie sprzedaż będzie prowadzona podczas kontroli komisji cenowej. Pan Mendel przyznał również, że czasami faworyzował stałych klientów przy sprzedaży deficytowych towarów, ale zapewnił, że kierował się interesem ogółu. Zgodnie z informacjami personelu sprzedażowego, wszystkie towary przechowywane wcześniej poza sklepem zostały do niego zwrócone.

Styczeń 1919 roku. 

O początkach piłki nożnej w Szczytnie

Szczytno, 23 lipca 1919 roku.
Stowarzyszenie sportowe Ortelsburg
Klub piłkarski „Merkur” rozegrał w minioną niedzielę, przy wspaniałej pogodzie, rewanżowy mecz na placu ćwiczeń przeciwko drużynie z 82. Pułku Artylerii Polowej. Obie drużyny grały z godnym uznania zapałem, tak że pierwsza połowa zakończyła się remisem. W drugiej połowie „Merkur” zdołał zdobyć jedyną bramkę spotkania. Napastnicy wielokrotnie przebijali się dobrze przez linię obrony, jednak zawodzili przy decydujących strzałach na bramkę. Złota zasada gry w piłkę nożną: „Każdy zawodnik powinien możliwie ściśle trzymać się swojej pozycji”, powinna była znaleźć większe zastosowanie. Szkoda tylko, że ten pełen życia i interesujący mecz przyciągnął tak niewielu widzów. A przecież gra ta pokazała nam, jak w ogniu sportowej rywalizacji kształtują się cechy charakteru: zapał, odwaga, zręczność, opanowanie i rozwaga – wszystkie te cechy czynią młodego człowieka sprawnym i wartościowym członkiem społeczeństwa. Jeśli naprawdę chcemy, by wyrosło zdrowe – na ciele i duszy – pokolenie, my, dorośli, musimy okazywać większe zainteresowanie grze młodzieży. Bo kiedy młodzi widzą, że zarówno starsi, jak i rówieśnicy wspierają ich wysiłki, ruch sportowy rozwinie się ku pożytkowi ojczyzny.
„Ojczyźnie służymy, nawet jeśli tylko gramy.”
Przyjaciele i sympatycy ruchu młodzieżowego proszeni są, by wpisywali się na listę członków wspierających, która znajduje się w księgarni Just. Nowi członkowie aktywni proszeni są o składanie podań na piśmie do zarządu.
W niedzielę, 27 lipca, o godz. 8 rano, klub „Merkur” rozegra mecz z klubem sportowym „Allenstein 1910” na placu ćwiczeń – na który to wydarzenie uprzejmie się zaprasza!

2 czerwca 1903 roku wmurowano kamień węgielny pod kaplicę baptystów w Szczytnie

Pierwsze rodziny baptystów pojawiły się w Szczytnie na przełomie lat 60. i 70. XIX wieku. Jednak głównym ośrodkiem tego wyznania – nie tylko w powiecie szczycieńskim, ale na całych Mazurach – były Rumy. W 1884 roku do Szczytna przeniósł się z Rum pastor F. W. Kottke. W 1902 roku zbór w Rumach zatrudnił drugiego kaznodzieję – Adolfa Pawlitzkiego, który, podobnie jak Kottke, zamieszkał w Szczytnie. W 1922 roku zbór liczył 446 członków.

Początkowo szczycieńscy baptyści spotykali się w prywatnych mieszkaniach. W 1902 roku nabyto grunt pod budowę kaplicy. 2 czerwca 1903 roku, w Zielone Świątki, wmurowano pod nią kamień węgielny. Numery odczytanych wówczas wersetów biblijnych (Ps 68,21; Łk 12,32) zostały wypisane na granitowych kamieniach po obu stronach wejścia do kaplicy. 10 lipca 1904 roku wybudowana z czerwonej cegły świątynia została poświęcona. Budynek zawiera część mieszkalną i liturgiczną. W tej drugiej znajduje się między innymi służący do udzielania chrztów basen. W trakcie I wojny światowej w kaplicy funkcjonował lazaret. W 1926 roku kaplica została przebudowana.

Szczycieński zbór usamodzielnił się 18 sierpnia 1912 roku. W 1944 roku zbór liczył 586 wiernych.

Obecnie wspólnota liczy około 50 członków. Od listopada 2015 roku funkcję pastora sprawuje prezbiter dr Andrzej Seweryn.

 Baptistenkirche, Ortelsburg Berlinerstraße.

Karl Baermann. Photograoh, Ortelsburg.

Pocztówka ze zbiorów M. Rawskiego. 

Gruss aus Ortelsburg. Gerichtsstrasse mit Baptisten-Kapelle. 

Verlag von J. Trempenau, Ortelsburg. 

Rok 1915. Zdjęcie ze zbiorów M. Rawskiego. 

Ortelsburg, Jägerdenkmal u. Baptisten-Kapelle.

Demm Fabbri bei der feierl. Aufnahme aus dem Religions-Unterricht als Gabe der Gemeinde mit bestem Segenswünschen gewidmet. A. Cierpke

Panu Fabbriemu z okazji uroczystego przyjęcia po zakończeniu nauki religii jako dar od wspólnoty z najlepszymi życzeniami błogosławieństwa ofiarowano.  A. Cierpke

Lata 50. Zdjęcie ze zbiorów Danuty Uzar.

Ortelsburger Kreiszeitung

O pierwszym, wychodzącym w Szczytnie w latach 1904–1914 dzienniku mamy niewiele informacji. Nie wiadomo, czy zachowały się jakiekolwiek egzemplarze tej gazety. Nawet autor historii Szczytna, Herman Gollub, pomylił nazwisko jej wydawcy i redaktora, podając, że był nim Luckmann. W rzeczywistości mająca narodowo-liberalny charakter „Ortelsburger Kreiszeitung” była redagowana, wydawana oraz drukowana przez Emila Ludwiga, który prowadził działalność pod adresem Rynek 47.
E. Ludwig był także nakładcą niezbyt licznych pocztówek z widokami Szczytna oraz różnych miejscowości powiatu. Po I wojnie światowej prowadził księgarnię i sklep papierniczy.

Karl Baermann, Photograph, Ortelsburg.

Po lewej stronie widoczna jest witryna zakłady fryzjerskiego  Otto Schlichta. Kamienica ze sklepem E. Ludwiga znajdowała się przed ratuszem, patrząc od strony głównego skrzyżowania – po prawej stronie.