wtorek, 17 listopada 2026

Wawrochy - znaki

Niedawno do moich zbiorow trafiła ciekawa fotgrafia z Wawaroch w gminie Szczytno, przedstawiająca znak z nazwą wsi w wwersji niemieckiej (zgermanizowabnej) i w nawiasie mazurskiej. 
Mam jeszcze w zbiorach jedną fotografię ze znakiem z nazwą miejscowości, który stał przed skrętem do Niedźwiedzi.
Obie fotografie wykonali niemieccy żołnierze.
Nazwa Wawrochen na Deutschheide została zmieniona w 1938 r. ,

Poniżej zamieszczam fragment ogłoszenia z 1853 roku, opublikowanego w szczycieńskim tygodniku urzędowym, dotyczącego ustawiania tablic z nazwami miejscowości i drogowskazów.
IV. Drogowskazy i tablice miejscowości.
37) Wszędzie tam, gdzie drogi się rozdzielają lub krzyżują, należy ustawić drogowskazy, na których ramionach należy wyraźnie zaznaczyć czarną farbą olejną na białym tle odległość do najbliższej wsi i najbliższego miasta. (Por. Dziennik Urzędowy z 1814 r. str. 453, z 1818 r. str. 356, 369 oraz z 1820 r. str. 294.)
38) Przy wjazdach i wyjazdach ze wszystkich wsi, osad, miasteczek i miast na białej tablicy należy umieścić czarną farbą wyraźnym pismem nazwę miejscowości, powiatu i rejencji, a także nazwę i numer pułku oraz batalionu Landwehry, do którego miejscowość ta przynależy. Wszystkie władze lokalne mają obowiązek odnawiać napisy i tablice, gdy tylko staną się one nieczytelne i będą wymagały naprawy. (Por. Dziennik Urzędowy z 1820 r. str. 294.)
39) Jeśli szosa przebiega niedaleko wsi, tablice te należy umieścić w miejscu, gdzie droga odchodzi od szosy w kierunku wsi.
40) Słupy, na których zamocowane są tablice, powinny być pomalowane na czarno i biało na wysokości co najmniej 9 stóp nad ziemią.
41) Rozmiar tablic, wielkość liter oraz cała forma, według której tablica i napis mają być sporządzone, są dokładnie przepisanymi i podanymi do wiadomości panom landratom w drodze zarządzenia okólnego z 19 czerwca 1823 r., z którymi władze lokalne zostały również zapoznane. Należy rygorystycznie przestrzegać zachowania tej formy.
42) Gdzieniegdzie pojawiło się przekonanie, że do wystawienia tablic miejscowości zobowiązane są tylko te miejscowości, które leżą przy drogach krajowych (szosach). Pogląd ten jest jednak bardzo błędny, ponieważ każda miejscowość, niezależnie od tego, czy leży przy drodze krajowej, czy z dala od niej, ma obowiązek ustawić takie tablice miejscowości.
Kreis-Blatt des Königl. Preuß. Landrathsamtes Ortelsburg, 1853. 


Deutschheide (Wawrochen), Zollgrenzbezirk, Kreis Ortelsburg, Reg. Bez. Allenstein.
Wawrochy, rejon przygraniczny celny, powiat szczycieński,  rejencja olsztyńska.


2026 r. 

Po lewej stronie znajduje się niewielki budynek, widoczny również na pierwszej fotografii. Na prawo od stojącej pośrodku drewnianej chałupy widać skręt w kierunku Niedźwiedzi.

piątek, 13 listopada 2026

Zaręby koło Chorzel - rok 1915

Zaręby. Obieg: Willenberg 21.02.1915.
Atelier E. Brockhaus z Gardelegen, Bahnhofstr. 43.
Powyższa sygnatura wskazuje, że zdjęcie przedstawia żołnierzy / oficerów Landsturm-Bataillon Neuhaldensleben. 

czwartek, 5 listopada 2026

Gra wojenna

Aby wśród młodzieży Szczytna rozbudzić i pogłębić zamiłowanie do naszej karnej armii i życia żołnierskiego, które każdy Niemiec odczuwa w wysokim stopniu, w najbliższą niedzielę odbędą się większe ćwiczenia terenowe dla całej zorganizowanej miejscowej młodzieży. Wezmą w nich udział również uczniowie Królewskiego Seminarium Nauczycielskiego. Dowództwo, podobnie jak w ubiegłym roku, objął pan porucznik Rittau, a oficerowie oraz inni wojskowo przeszkoleni panowie uprzejmie zaoferowali swoje wsparcie. Jak zwykle, muzyka naszego batalionu będzie towarzyszyć bojowo nastawionym uczestnikom podczas wymarszu z miasta i ich powrotu.
Tym razem celem jest unieszkodliwienie oddziału „Rosjan” (czerwona drużyna), którzy grasują między Trelkowem a Szczytnem. Do walki została zmobilizowana cała młodzieżowa obrona Szczytna (niebieska drużyna), której zadaniem jest pojmanie „rabusiów” lub przynajmniej w dużej liczbie uczynienie ich niezdolnymi do walki poprzez zerwanie cienkich opasek na ramieniu. Mamy nadzieję, że nasi młodzieńcy wykażą się już teraz zamiłowaniem do wojaczki i dyscypliną, sprytem oraz zwinnością podczas działań patrolowych i umiejętnym wykorzystaniem terenu – tak, jak tego w razie rzeczywistego konfliktu oczekujemy od niemieckiej armii.
Ortelsburger Zeitung, nr 96, 25.03.1914.

wtorek, 3 listopada 2026

Kościół i cmentarz przykościelny w Rańsku

Ogłoszenie przetargowe – Rańsk, 15 maja 1855 r.
Gminna rada kościelna ogłasza, że w ciągu nadchodzącego lata na terenie parafii zrealizowane zostaną następujące prace budowlane:   
a) Nowa budowa muru wokół cmentarza znajdującego się obok kościoła. Mur ma być wykonany z rozłupanych kamieni polnych ułożonych na zaprawie wapiennej i przykryty dachówkami typu karpiówka (kosztorys robocizny bez materiałów oszacowano na 70 talarów, 5 srebrnych groszy i 4 fenigi).   
b) Przeprowadzenie szeregu niezbędnych napraw przy kościele oraz wieży kościelnej, oszacowanych na kwotę około 40 talarów.
W celu wyłonienia wykonawcy robót budowlanych w drodze licytacji wyznaczyliśmy termin na dzień 6 czerwca br., na godzinę 10:00 przed południem w tutejszej plebanii, na który zapraszamy wykonawców budowlanych z zastrzeżeniem, że termin zostanie zamknięty o godzinie 12:00 i umowa zostanie zawarta bezpośrednio z żądającym najniższej stawki.”  Rańsk, dnia 15 maja 1855 r.
Rady Gminno-Kościelna
Heling, pastor

niedziela, 1 listopada 2026

Jarmark w Szczytnie

Przy sprzyjającej, wspaniałej pogodzie, przypominającej już pełnię lata, odbył się dziś w naszym mieście zwyczajowy wiosenny jarmark towarowy. Podobnie jak podczas ostatnich targów, również dzisiejszy jarmark przebiegał dość niemrawo, a zainteresowanie zakupami ze strony licznie przybyłej publiczności było niewielkie. Jarmarki straciły bowiem także w naszej okolicy wiele ze swojej dawnej swojskości, co w znacznej mierze należy przypisać skutecznej konkurencji ze strony handlarzy jarmarcznych wobec miejscowych sklepikarzy.
Na targu licznie reprezentowani byli handlarze obuwiem, cieśle, garncarze, a także tak zwani „prawdziwi torunianie”. Nie brakowało również sprzedawców oferujących tanie towary, którzy swoimi wygadanymi zachętami oraz bezwstydnie niskimi cenami i praktycznymi artykułami wielokrotnie przyciągali tłumy „spragnione sensacji”. Publiczność z zadziwiającą wytrwałością przyglądała się przy tym popisom w łamaniu języka.
Na targowisku świńskim pojawiła się nowa atrakcja – „karuzela aeroplanowa”, a także inne rozrywki, które w ciągu dnia cieszyły się dużym zainteresowaniem i przyciągały licznych widzów.
Wieczorem zwykle rozkręca się tam prawdziwy jarmarkowy zgiełk. Miejmy nadzieję, że wszyscy zainteresowani znajdą w nim coś dla siebie.
Ortelsburger Zeitung, nr 95, 24.03.1914.



Firma Adalberta Schmidta z Ostródy

Przedsiębiorstwo Adalberta Schmidta, zajmujące się produkcją maszyn rolniczych, zostało wpisane do rejestru handlowego już 13 sierpnia 1862 r. pod numerem 18. Firma działała w Ostródzie i reklamowała swoje usługi m.in. na łamach szczycieńskiego tygodnika urzędowego. W 1896 r. przekształcono ją w jawną spółkę handlową pod nazwą Maschinenbaugesellschaft Adalbert Schmidt, z siedzibą w Ostródzie i oddziałem w Olsztynie. Wśród wspólników znaleźli się członkowie rodziny Schmidtów: wdowa Mathilde Schmidt z domu Hempel, inżynierowie Richard i Adalbert Schmidt, Elisabeth Schmidt oraz małoletnie dzieci. Prawo reprezentowania spółki przysługiwało Mathilde Schmidt, natomiast Richard Schmidt i kupiec Paul Hoyer otrzymali prokurę łączną.
W 1909 r. spółkę rozwiązano, a jej jedynym właścicielem został dotychczasowy wspólnik, inżynier i radny miejski Adalbert Schmidt. O rozwoju zakładu świadczy ogłoszenie prasowe z 6 lutego 1900 r., zamieszczone w General-Anzeiger für West- und Ostpreußen, w którym poszukiwano wykwalifikowanego modelarza do pracy w fabryce. 
A. Schmidt angażował się również w życie gospodarcze i społeczne Ostródy. W 1875 r. występował jako właściciel fabryki i członek zarządu ostródzkiego stowarzyszenia budowlanego Bau-Verein zu Osterode. Stowarzyszenie, powołane na podstawie umowy z 29 lipca 1874 r., miało przeciwdziałać niedoborowi mieszkań poprzez zakup gruntów, budowę domów oraz ich wynajem lub sprzedaż. 
Istotnym elementem działalności A. Schmidt były wynalazki i udoskonalenia techniczne. 10 marca 1885 r. uzyskał patent na ulepszenie siewników. Kolejne dokumenty patentowe pochodzą z okresu międzywojennego: 30 kwietnia 1920 r. zgłoszono wynalazek dotyczący urządzenia do napinania i przesuwania przekładni linowej przy prasach torfowych i podobnych maszynach; patent przyznano 18 czerwca 1925 r. Natomiast 2 października 1929 r. zgłoszono wynalazek sieczkarni wyposażonej w walce podające, które można było myć. Patent dodatkowy udzielony został 17 września 1930 r. 
W 1913 r. Adalbert Schmidt wraz z inżynierem Reinhardem Lindnerem założył spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością Adalbert Schmidt & Reinhard Lindner, Elektrizitätsgesellschaft m. b. H., której kapitał zakładowy wynosił 50 000 marek. Przedsiębiorstwo zajmowało się wykonywaniem instalacji elektrycznych oraz handlem materiałami instalacyjnymi i maszynami. Już w lipcu 1914 r. wspólnicy zdecydowali jednak o rozwiązaniu spółki i wyznaczyli na likwidatorów obu dotychczasowych właścicieli.
Firma działająca pod nazwiskiem Adalbert Schmidt działała dalej w okresie międzywojennym. W Wiadomościach Urzędu Patentowego z 1925 r. odnotowano znak towarowy VERUM, zarejestrowany 10 listopada 1925 r. pod numerem 9608. Jako właściciela wskazano Adalberta Schmidta z Ostródy. Znak dotyczył działalności obejmującej fabrykę maszyn, handel wyrobami żelaznymi oraz artykuły i urządzenia dla gospodarstw rolnych. W wykazie wymieniono m.in. maszyny, części maszyn, narzędzia gospodarskie, wyroby metalowe, odlewy maszynowe i materiały budowlane.



Niniejszym prosimy o przesłanie nam oferty na: 30 metrów rur wiertniczych (Bohrohre) o średnicy wewnętrznej 200 mm, z podaniem ostatecznej ceny oraz najkrótszego terminu dostawy.
Oczekujemy Państwa szybkiej oferty i pozostajemy z szacunkiem MASCHINENBAUGESELLSCHAFT Adalbert Schmidt.


Pług do ziemniaków
najnowszej konstrukcji, którego wydajność ułatwia wykopywanie (zbiór) ziemniaków w takim stopniu, że jeden pług przy 8–10 zbieraczach jest w stanie obsłużyć 5 do 6 mórg [obszaru].
Ostróda, dnia 13 października 1864 r. Adalbert Schmidt.


Kreis-Blatt des Königlichen Landraths-Amtes Kreises Löbau zu Neumark , Nr.  43, 24.10.1885 r.

piątek, 30 października 2026

Żydowska rodzina Kuropatwów

Przed II wojną światową w Ostródzie mieszkała i prowadziła działalność gospodarczą żydowska rodzina Kuropatwa. W kwietniu 1890 r. do rejestru handlowego wpisano firmę – fabrykę octu Meyera Kuropatwy. W październiku 1913 r. działalność firmy została wykreślona z rejestru. W tym samym miesiącu powstała spółka jawna „M. Kuropatwa”, należąca zapewne do synów Meyera – Maxa i Ericha. W październiku 1914 r. spółkę rozwiązano, a jedynym właścicielem firmy został Max Kuropatwa. Przedsiębiorstwo zajmowało się m.in. handlem ziemniakami jadalnymi i przemysłowymi, sadzeniakami oraz nawozami sztucznymi.
Meyer Kuropatwa był żonaty z Sarą z domu Loewenstein. Zmarł w kwietniu 1916 r. w wieku 64 lat. Pozostawił żonę oraz dzieci: Louisa, Ericha, Maxa, Rosę Lewin i Ullę Mottek, a także sześcioro wnucząt.
Louis Kuropatwa w 1908 r. zarejestrował firmę w Biskupcu. Prowadził działalność gospodarczą podobną do tej, którą zajmował się Max w Ostródzie.
Firma M. Kuropatwa została wykreślona z rejestru 4 września 1937 r. Jeszcze w 1932 r. Max Kuropatwa figurował jako właściciel majątku w Lubajnach, w powiecie ostródzkim, obejmującego 225 ha gruntów ornych i 118 ha łąk.
Urodzony 12 lutego 1920 r. w Ostródzie Fritz Fritz Peretz Kuropatwa, zapewne syn Maxa, przeżył wojnę i wyemigrował do Izraela. Zmarł w grudniu 1992 r. w Petach Tikwie.
W lutym 1941 r. obywatelstwa niemieckiego pozbawiono Israela Kuropatwę, urodzonego 27 sierpnia 1885 r. w Stębarku, w powiecie ostródzkim.



M. Kuropatwa, Osterode Ostpr.   
Handel zbożem, nasionami, paszami, nawozami sztucznymi i ziemniakami.   
Ostróda, Prusy Wschodnie, dnia 18 maja 1920 r.
Do Pani Gerson Fürst, Zalewo.
Proszę o natychmiastowe odesłanie jednej partii ..., w przeciwnym razie będę musiał policzyć ją Państwu na kwotę 20 marek.
Z poważaniem
Z poważaniem, M. Kuropatwa. 


Rachunek za 14 kwintali saletry wapienno-amonowej wystawiony 30 kwietnia 1932 r. 
właścicielowi ziemski Bruno Haupl z Leszczak (niem. Leschaken) w pow. ostródzkim.