Gra wojenna

Aby wśród młodzieży Szczytna rozbudzić i pogłębić zamiłowanie do naszej karnej armii i życia żołnierskiego, które każdy Niemiec odczuwa w wysokim stopniu, w najbliższą niedzielę odbędą się większe ćwiczenia terenowe dla całej zorganizowanej miejscowej młodzieży. Wezmą w nich udział również uczniowie Królewskiego Seminarium Nauczycielskiego. Dowództwo, podobnie jak w ubiegłym roku, objął pan porucznik Rittau, a oficerowie oraz inni wojskowo przeszkoleni panowie uprzejmie zaoferowali swoje wsparcie. Jak zwykle, muzyka naszego batalionu będzie towarzyszyć bojowo nastawionym uczestnikom podczas wymarszu z miasta i ich powrotu.

Tym razem celem jest unieszkodliwienie oddziału „Rosjan” (czerwona drużyna), którzy grasują między Trelkowem a Szczytnem. Do walki została zmobilizowana cała młodzieżowa obrona Szczytna (niebieska drużyna), której zadaniem jest pojmanie „rabusiów” lub przynajmniej w dużej liczbie uczynienie ich niezdolnymi do walki poprzez zerwanie cienkich opasek na ramieniu. Mamy nadzieję, że nasi młodzieńcy wykażą się już teraz zamiłowaniem do wojaczki i dyscypliną, sprytem oraz zwinnością podczas działań patrolowych i umiejętnym wykorzystaniem terenu – tak, jak tego w razie rzeczywistego konfliktu oczekujemy od niemieckiej armii.

Ortelsburger Zeitung, nr 96, 25.03.1914.

Kościół i cmentarz przykościelny w Rańsku

Ogłoszenie przetargowe – Rańsk, 15 maja 1855 r.
Gminna rada kościelna ogłasza, że w ciągu nadchodzącego lata na terenie parafii zrealizowane zostaną następujące prace budowlane:   
a) Nowa budowa muru wokół cmentarza znajdującego się obok kościoła. Mur ma być wykonany z rozłupanych kamieni polnych ułożonych na zaprawie wapiennej i przykryty dachówkami typu karpiówka (kosztorys robocizny bez materiałów oszacowano na 70 talarów, 5 srebrnych groszy i 4 fenigi).   
b) Przeprowadzenie szeregu niezbędnych napraw przy kościele oraz wieży kościelnej, oszacowanych na kwotę około 40 talarów.
W celu wyłonienia wykonawcy robót budowlanych w drodze licytacji wyznaczyliśmy termin na dzień 6 czerwca br., na godzinę 10:00 przed południem w tutejszej plebanii, na który zapraszamy wykonawców budowlanych z zastrzeżeniem, że termin zostanie zamknięty o godzinie 12:00 i umowa zostanie zawarta bezpośrednio z żądającym najniższej stawki.”  Rańsk, dnia 15 maja 1855 r.
Rady Gminno-Kościelna
Heling, pastor

Jarmark w Szczytnie

Przy sprzyjającej, wspaniałej pogodzie, przypominającej już pełnię lata, odbył się dziś w naszym mieście zwyczajowy wiosenny jarmark towarowy. Podobnie jak podczas ostatnich targów, również dzisiejszy jarmark przebiegał dość niemrawo, a zainteresowanie zakupami ze strony licznie przybyłej publiczności było niewielkie. Jarmarki straciły bowiem także w naszej okolicy wiele ze swojej dawnej swojskości, co w znacznej mierze należy przypisać skutecznej konkurencji ze strony handlarzy jarmarcznych wobec miejscowych sklepikarzy.

Na targu licznie reprezentowani byli handlarze obuwiem, cieśle, garncarze, a także tak zwani „prawdziwi torunianie”. Nie brakowało również sprzedawców oferujących tanie towary, którzy swoimi wygadanymi zachętami oraz bezwstydnie niskimi cenami i praktycznymi artykułami wielokrotnie przyciągali tłumy „spragnione sensacji”. Publiczność z zadziwiającą wytrwałością przyglądała się przy tym popisom w łamaniu języka.

Na targowisku świńskim pojawiła się nowa atrakcja – „karuzela aeroplanowa”, a także inne rozrywki, które w ciągu dnia cieszyły się dużym zainteresowaniem i przyciągały licznych widzów.

Wieczorem zwykle rozkręca się tam prawdziwy jarmarkowy zgiełk. Miejmy nadzieję, że wszyscy zainteresowani znajdą w nim coś dla siebie.

Ortelsburger Zeitung, nr 95, 24.03.1914.

Firma Adalberta Schmidta z Ostródy

Przedsiębiorstwo Adalberta Schmidta, zajmujące się produkcją maszyn rolniczych, zostało wpisane do rejestru handlowego już 13 sierpnia 1862 r. pod numerem 18. Firma działała w Ostródzie i reklamowała swoje usługi m.in. na łamach szczycieńskiego tygodnika urzędowego. W 1896 r. przekształcono ją w jawną spółkę handlową pod nazwą Maschinenbaugesellschaft Adalbert Schmidt, z siedzibą w Ostródzie i oddziałem w Olsztynie. Wśród wspólników znaleźli się członkowie rodziny Schmidtów: wdowa Mathilde Schmidt z domu Hempel, inżynierowie Richard i Adalbert Schmidt, Elisabeth Schmidt oraz małoletnie dzieci. Prawo reprezentowania spółki przysługiwało Mathilde Schmidt, natomiast Richard Schmidt i kupiec Paul Hoyer otrzymali prokurę łączną.
W 1909 r. spółkę rozwiązano, a jej jedynym właścicielem został dotychczasowy wspólnik, inżynier i radny miejski Adalbert Schmidt. O rozwoju zakładu świadczy ogłoszenie prasowe z 6 lutego 1900 r., zamieszczone w General-Anzeiger für West- und Ostpreußen, w którym poszukiwano wykwalifikowanego modelarza do pracy w fabryce. 
A. Schmidt angażował się również w życie gospodarcze i społeczne Ostródy. W 1875 r. występował jako właściciel fabryki i członek zarządu ostródzkiego stowarzyszenia budowlanego Bau-Verein zu Osterode. Stowarzyszenie, powołane na podstawie umowy z 29 lipca 1874 r., miało przeciwdziałać niedoborowi mieszkań poprzez zakup gruntów, budowę domów oraz ich wynajem lub sprzedaż. 
Istotnym elementem działalności A. Schmidt były wynalazki i udoskonalenia techniczne. 10 marca 1885 r. uzyskał patent na ulepszenie siewników. Kolejne dokumenty patentowe pochodzą z okresu międzywojennego: 30 kwietnia 1920 r. zgłoszono wynalazek dotyczący urządzenia do napinania i przesuwania przekładni linowej przy prasach torfowych i podobnych maszynach; patent przyznano 18 czerwca 1925 r. Natomiast 2 października 1929 r. zgłoszono wynalazek sieczkarni wyposażonej w walce podające, które można było myć. Patent dodatkowy udzielony został 17 września 1930 r. 
W 1913 r. Adalbert Schmidt wraz z inżynierem Reinhardem Lindnerem założył spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością Adalbert Schmidt & Reinhard Lindner, Elektrizitätsgesellschaft m. b. H., której kapitał zakładowy wynosił 50 000 marek. Przedsiębiorstwo zajmowało się wykonywaniem instalacji elektrycznych oraz handlem materiałami instalacyjnymi i maszynami. Już w lipcu 1914 r. wspólnicy zdecydowali jednak o rozwiązaniu spółki i wyznaczyli na likwidatorów obu dotychczasowych właścicieli.
Firma działająca pod nazwiskiem Adalbert Schmidt działała dalej w okresie międzywojennym. W Wiadomościach Urzędu Patentowego z 1925 r. odnotowano znak towarowy VERUM, zarejestrowany 10 listopada 1925 r. pod numerem 9608. Jako właściciela wskazano Adalberta Schmidta z Ostródy. Znak dotyczył działalności obejmującej fabrykę maszyn, handel wyrobami żelaznymi oraz artykuły i urządzenia dla gospodarstw rolnych. W wykazie wymieniono m.in. maszyny, części maszyn, narzędzia gospodarskie, wyroby metalowe, odlewy maszynowe i materiały budowlane.

Niniejszym prosimy o przesłanie nam oferty na: 30 metrów rur wiertniczych (Bohrohre) o średnicy wewnętrznej 200 mm, z podaniem ostatecznej ceny oraz najkrótszego terminu dostawy.

Oczekujemy Państwa szybkiej oferty i pozostajemy z szacunkiem MASCHINENBAUGESELLSCHAFT Adalbert Schmidt.

Pług do ziemniaków

najnowszej konstrukcji, którego wydajność ułatwia wykopywanie (zbiór) ziemniaków w takim stopniu, że jeden pług przy 8–10 zbieraczach jest w stanie obsłużyć 5 do 6 mórg [obszaru].

Ostróda, dnia 13 października 1864 r. Adalbert Schmidt.

Kreis-Blatt des Königlichen Landraths-Amtes Kreises Löbau zu Neumark , Nr.  43, 24.10.1885 r.

Żydowska rodzina Kuropatwów

Przed II wojną światową w Ostródzie mieszkała i prowadziła działalność gospodarczą żydowska rodzina Kuropatwa. W kwietniu 1890 r. do rejestru handlowego wpisano firmę – fabrykę octu Meyera Kuropatwy. W październiku 1913 r. działalność firmy została wykreślona z rejestru. W tym samym miesiącu powstała spółka jawna „M. Kuropatwa”, należąca zapewne do synów Meyera – Maxa i Ericha. W październiku 1914 r. spółkę rozwiązano, a jedynym właścicielem firmy został Max Kuropatwa. Przedsiębiorstwo zajmowało się m.in. handlem ziemniakami jadalnymi i przemysłowymi, sadzeniakami oraz nawozami sztucznymi.

Meyer Kuropatwa był żonaty z Sarą z domu Loewenstein. Zmarł w kwietniu 1916 r. w wieku 64 lat. Pozostawił żonę oraz dzieci: Louisa, Ericha, Maxa, Rosę Lewin i Ullę Mottek, a także sześcioro wnucząt.

Louis Kuropatwa w 1908 r. zarejestrował firmę w Biskupcu. Prowadził działalność gospodarczą podobną do tej, którą zajmował się Max w Ostródzie.

Firma M. Kuropatwa została wykreślona z rejestru 4 września 1937 r. Jeszcze w 1932 r. Max Kuropatwa figurował jako właściciel majątku w Lubajnach, w powiecie ostródzkim, obejmującego 225 ha gruntów ornych i 118 ha łąk.

Urodzony 12 lutego 1920 r. w Ostródzie Fritz Fritz Peretz Kuropatwa, zapewne syn Maxa, przeżył wojnę i wyemigrował do Izraela. Zmarł w grudniu 1992 r. w Petach Tikwie.

W lutym 1941 r. obywatelstwa niemieckiego pozbawiono Israela Kuropatwę, urodzonego 27 sierpnia 1885 r. w Stębarku, w powiecie ostródzkim.

M. Kuropatwa, Osterode Ostpr.   

Handel zbożem, nasionami, paszami, nawozami sztucznymi i ziemniakami.   

Ostróda, Prusy Wschodnie, dnia 18 maja 1920 r.

Do Pani Gerson Fürst, Zalewo.

Proszę o natychmiastowe odesłanie jednej partii ..., w przeciwnym razie będę musiał policzyć ją Państwu na kwotę 20 marek.

Z poważaniem

Z poważaniem, M. Kuropatwa. 

Rachunek za 14 kwintali saletry wapienno-amonowej wystawiony 30 kwietnia 1932 r. 

właścicielowi ziemski Bruno Haupl z Leszczak (niem. Leschaken) w pow. ostródzkim.

O zamku w Szczytnie

W latach 60. XIX wieku wiedza na temat historii Szczytna w mieście praktycznie nie istniała. W szczycieńskim tygodniku urzędowym ukazał się w 1864 roku artykuł będący odpowiedzią na rozporządzenie jednego z ministrów, wzywające powiaty do opracowania własnej historii oraz gromadzenia materiałów historycznych. W jego wyniku powstał tekst, w którym podjęto próbę przedstawienia dziejów miasta i powiatu. Jest on wartościowy przede wszystkim w odniesieniu do czasów, które sięgały pamięcią jego autora, oraz jemu współczesnych.

Jak powstała nazwa Ortelsburg, nie da się ustalić; według podania pierwotny zamek miał odkryć w puszczy niejaki Ortels, od którego miał pochodzić ta nazwa.   Zamek, wzniesiony przez rzakon krzyżacki, leży bezpośrednio nad Jeziorem Domowym, został przebudowany na dawny zakład urzędu rent domenalnych.   Znajduje się w nim szara chorągiew, której płat wykonany jest z mocnego czerwonego jedwabiu z frędzlami, na którym przedstawiona jest uzbrojona ręka z napisem złotymi literami: „Pro Principe et Patria”.   Nosi ona tytuł „Chorągwi Wibranckiej”. 

Kolej w Szczytnie

W literaturze historycznej często podkreśla się, że Szczytno zaczęło rozwijać się w drugiej połowie XIX wieku dzięki kolei. Nie wszyscy jednak podzielali ten pogląd. Kolej miała oczywiście swoje zalety, ale wiązała się również z negatywnymi konsekwencjami. Wraz z jej pojawieniem się zamykano niektóre dawne zakłady działające na Mazurach, m.in. huty żelaza i szkła. Ułatwiała ona również emigrację, a w niektórych przypadkach wręcz ją umożliwiała. Jedyną wyraźną korzyścią, jaką przyniosła małym miastom mazurskim w kontekście rozwoju gospodarczego, było powstanie przemysłu drzewnego. Warto wspomnieć, że rozwój kolei przyczynił się do wzrostu cen drewna, a na początku XX wieku jego dostępność dla uboższych odbiorców indywidualnych zaczęła się zmniejszać. Stanowiło to istotny problem społeczny.

W jednej z gazet wschodniopruskich natrafiłem na artykuł z 1897 r. autorstwa H. Singera, który pisał:

„To nie linia kolejowa Olsztyn–Ełk, która na rozwój Pasymia wywarła znikomy wpływ, podniosła rangę Szczytna, lecz przede wszystkim stacjonujący tu garnizon, który wywarł wysoce korzystny wpływ na wzrost i dobrobyt miasteczka. W 1895 r. Szczytno liczyło 3900 mieszkańców — dokładnie tyle samo co Pisz, którego zaludnienie w latach 80. nieco spadło, Pasym nieco ponad 2000, a Wielbark — trzecie miasto powiatu, dawniej zawsze znaczniejsze od Szczytna — od 1880 r. tracił zauważalnie mieszkańców. Dochodzi się do wniosku, że linia kolejowa Olsztyn–Ełk miała wielkie znaczenie jedynie dla rozwoju i wartości Puszczy Piskiej, natomiast w odniesieniu do małych miast mazurskich spowodowała spadek lub zastój w miejscowościach leżących na uboczu (Mrągowo, Mikołajki, Orzysz)”.
Zgadzam się z autorem, że istotnym czynnikiem rozwoju Szczytna był stacjonujący w mieście garnizon wojskowy. Nie oznacza to jednak, że rola kolei była nieistotna. Uważam natomiast, że jej znaczenie dla rozwoju miasta jest zdecydowanie przeceniane. Do końca XIX wieku z transportu kolejowego korzystały zaledwie dwa lub trzy tartaki oraz jedna firma z branży drzewnej. Dopiero w 1904 r. Richard Anders uruchomił w Szczytnie fabrykę listew.