Rozbudowa Szczytna w ostnich trzydziestu latach XIX wieku

W Cesarstwie Niemieckim, zgodnie z wolą cesarza uznano, że XX wiek zaczyna się 1 stycznia 1900 roku. W związku z tym w szczycieńskim tygodniku urzędowym pojawiło się sporo wzmianek związanych z nadziejami i obawami dotyczącymi nadchodzącego nowego wieku. Najciekawszy jest jednak tekst dotyczący przemian architektonicznych, jakie zaszły w Szczytnie w ostatnich trzydziestu latach XIX wieku, który poniżej publikuję.

Szczytno, 19 grudnia 1899 r.

Retrospekcja działalności budowlanej, rozbudowy i upiększania naszego miasta

Działalność budowlana, która wraz z nadejściem mroźnej pory roku dobiegła końca, była w tym roku raczej umiarkowana. Na szczególną uwagę zasługuje jedynie ukończony w stanie surowym budynek pana Bienwalda (później, od 1915 roku, należący do Emila Kopkowa, a następnie do Maxa Horna – Hotel Dworcowy) przy ul. Pocztowej (obecnie ul. B. Linki).Wraz z zabudową tego placu wydaje się, że ostatni teren budowlany przy tej ulicy został wykorzystany zgodnie ze swoim przeznaczeniem. Można jednak mieć nadzieję, że rozwój naszego miasta nie osiągnął jeszcze swoich granic. Zapotrzebowanie na mieszkania, zwłaszcza o średnim standardzie, jest wciąż duże, a działalność budowlana powinna nadal przynosić u nas niemałe zyski.

Hotel Dworcowy

Pomijając szosę prowadzącą w stronę koszar (do momentu włączenia w 1913 roku Bartnej Strony do Szczytna tereny te wraz z koszarami formalnie znajdowały się poza miastem), wzdłuż której można by wznieść jeszcze wiele budynków, spekulacja budowlana powinna skierować się ku całej ul. Ogrodowej, która wydaje się szczególnie odpowiednia do budowy solidnych domów mieszkalnych i bez wątpienia ma przed sobą przyszłość. Lokowanie kapitału w przedsięwzięcia budowlane przy tej ulicy z pewnością przyniosłoby dobrą rentę.

Szczególne zainteresowanie budzi u schyłku stulecia spojrzenie wstecz na działalność budowlaną, rozwój i upiększenie naszego miasta, także pod względem architektonicznym. Wystarczy spojrzeć na okres ostatnich trzydziestu lat. Wtedy i teraz — cóż za zmiana i przeobrażenie! Wnętrze miasta prezentuje się niemal w nowej szacie.

Przede wszystkim ul. Rynkowa (obecnie ul. Odrodzenia), która dzięki stopniowej rozbudowie zyskała ładny, niemal wielkomiejski charakter. Całe rzędy starych budynków, w tym pojedyncze drewniane konstrukcje z początku stulecia, zniknęły; na ich miejscu powstały nowoczesne, estetyczne budowle. „I nowe życie rozkwita na ruinach”.

Znaczący przyrost okazałych domów odnotowano również przy ul. Kościelnej (obecnie ul. Warszawska); budynek starostwa (obecnie urząd skarbowy) oraz wzniesione tu w ostatnich latach wille nadają tej części miasta godny, reprezentacyjny charakter.

Markt

Prawdziwie dynamiczny rozwój przeżyła jednak przede wszystkim dawna ul. Polska, która obecnie słusznie nosi nazwę ul. Cesarskiej. Budowa linii kolejowej, a także przeniesienie seminarium nauczycielskiego i garnizonu do naszego miasta, w znacznym stopniu przyczyniły się do rozwoju tej nowej dzielnicy. Obok skromniejszych domów mieszkalnych wznoszą się tu okazałe budowle, będące świadectwem energii naszych obywateli i stanowiące ozdobę miasta.

Ulica Cesarska

Jedynie ul. Kętrzyńska (obecnie ul. 1 Maja) zachowała w ogólnym zarysie swój dawny wygląd. Co prawda niejeden stary budynek uległ już zniszczeniu, a w jego miejscu powstały pojedyncze nowe domy, jednak wydaje się, że wiele pozostawiono tu jeszcze przyszłości. Na pewną niedogodność pozwolimy sobie zwrócić uwagę zainteresowanych. Chodzi o położoną przy wlocie ulicy stajnię gościnną pana Kopkowa (Emil Kopkow prowadził przy ul. Rynkowej, Kętrzyńskiej i Cesarskiej najważniejszy w mieście hotel). Niczym wąskie gardło dominuje ona nad okolicą i ogranicza widoczność w głąb ulicy. Należy zauważyć, że przejazd w tym miejscu bywa niekiedy niebezpieczny. Usunięcie tej stajni, a tym samym poszerzenie ulicy, przyniosłoby odczuwalne usprawnienie ruchu, tworząc bezpieczny przejazd, zwłaszcza dla wozów przewożących drewno budowlane, co byłoby korzystne dla całej dzielnicy. Ponieważ obecny właściciel nie czerpie z tego obiektu znaczących korzyści, cena jego nabycia nie powinna być wygórowana. Poddajemy tę sprawę pod rozwagę władz miejskich. Jesteśmy przekonani, że jej pomyślne rozwiązanie przyniesie miastu wymierne korzyści, a zainwestowany kapitał z czasem przyniesie obfite zyski.

Hotel Kopkow

Wystawa na zamku

Królewiec, 28 maja 1895 r.
Pod kierownictwem hrabiny von Mirbach-Sorquitten, w Sali Kaflowej tutejszego Zamku Królewskiego, odbyła się w ostatnich dniach wystawa wyrobów wikliniarskich, pochodzących z warsztatów szkoły plecionkarskiej połączonej z przytułkiem dla przewlekle chorych w Starym Gielądzie (Gehland), w powiecie mrągowskim. Duża liczba wystawionych przedmiotów, dzięki doskonałej aranżacji, zapewnia niezwykle interesujący przegląd całej dziedziny przemysłu plecionkarskiego – od prostego kosza wiklinowego po najsubtelniejsze wyroby z łupanego drewna. Wiele z prezentowanych rzeczy to wybitnie piękne osiągnięcia. Okrągły stolik kawowy z plecionki wierzbowej i egzotycznych traw przykuwa uwagę swoim osobliwym, kunsztownym wykonaniem; budzi podziw fakt, że to całkowicie sparaliżowany, pozbawiony nóg podopieczny zakładu dla chorych był w stanie stworzyć tak misterny przedmiot.
Na wyróżnienie zasługują ponadto bardzo filigranowo wykonane stojaki na kwiaty, wieloskrzydłowe parawany, wyjątkowo piękne fotele, stoły, kosze i koszyczki wszelkiego rodzaju, leżaki plażowe z plecionym zadaszeniem – krótko mówiąc wszystko, co wysoko rozwinięta sztuka plecionkarska jest w stanie wytworzyć z rzeczy użytecznych i ozdobnych.
Minęło około dziesięciu lat, odkąd hrabina von Mirbach, stojąc na czele Mrągowskiego Stowarzyszenia Kobiet, założyła szkołę plecionkarską w Gielądzie. Jest ona przeznaczona przede wszystkim dla osób schorowanych, o ograniczonej zdolności do pracy i potrzebujących pomocy, które w przeciwnym razie byłyby skazane na publiczną opiekę nad ubogimi i żebractwo...”

Ortelsburger Kreisblatt. 

List z Węgorzewa do Gołdapi

Gdy biorę do ręki kolejny stary list, zawsze pojawia się nadzieja na znalezienie w nim czegoś istotnego z historycznego punktu widzenia. Często jednak ludzie pisali o sprawach dziś mało znaczących. Powtarzają się na przykład liczne informacje o stanie zdrowia,  pogodzie czy jedzeniu.

List wysłany 27 lutego 1871 roku do pani Charlotte  Jahnke, Gołdap.

Węgorzewo, 27 lutego [18]71

Kochana Charlotte!

Wczoraj po południu o godzinie 1, po dwunastogodzinnej jeździe, dotarliśmy tutaj cało i zdrowo. Droga, której się tak bardzo obawiano, była – poza kilkoma gorszymi odcinkami – wręcz wyśmienita, o czym możesz się przekonać po tym, że te 6 i 1/4 mili pokonaliśmy w 6 godzin. Pogoda była nadzwyczaj piękna; po drodze śpiewaliśmy i byliśmy w bardzo dobrych nastrojach. U karczmarza Keila, mimo że wcześniej nie zamawialiśmy posiłku, dostaliśmy całkiem dobry obiad. Na ten krótki czas na pewno się tu zadomowimy.

Mieszkam w jednym pokoju z Fraedrichem. Prosi on, aby pozdrowić od niego Justynę i przekazać, że bardzo dobrze zniosł podróż. Wbrew mojemu zwyczajowi, wstałem dziś już przed 7 rano i kieruję do Ciebie te słowa. O 9:00 idę na posiedzenie.

Jeśli przyjdą jakieś listy, otwórz je i gdyby wydało Ci się, że jest w nich coś ważnego, prześlij mi to tutaj. Nie wiem jeszcze, czy wrócę do domu na niedzielę; jeśli będzie to możliwe, przyjadę.

Serdeczne pozdrowienia dla Ciebie i dzieci.

Twój Carl.

Carl Jahnke prowadził sklep przy rynku w Gołdapi.

Gołdap. Rejestr Handlowy. [93135]

Kupiec Carl Jahnke w Gołdapi sprzedał swoją firmę prowadzoną pod nazwą: Carl Jahnke w Gołdapi sklep z artykułami kolonialnym i galanterią, wraz ze wszystkimi wierzytelnościami, lecz bez długów handlowych, swojemu synowi, kupcowi Carlowi Jahnke w Gołdapi, który będzie go prowadził pod dotychczasową nazwą firmy.

Gołdap, dnia 7 lutego 1901 r.

Królewski Sąd Rejonowy.

Miele

Nadawca: Schliewen & Timnik, Królewiec, ul. Viktoriastr. 9 Właściciele: Erwin Timnik i Ernst Stringe. Spółka zajmowała się maszynami i urządzeniami rolniczymi. Była również przedstawicielstwem firmy Miele oferującej: dojarki, wirówki do mleka, maselnice, rowery, silniki elektryczne, pralki.

Do Administracji Majątku Turkowa koło Wiatramowa (obecnie gmina Olsztynek).
W dniu 6 bieżącego miesiąca wysłaliśmy na Państwa adres: 1 rurę z kolankiem do pompy do gnojowicy Sieger F. Niniejszym prosimy o niezwłoczne odesłanie na nasz tutejszy adres rury, która stała się zbędna jako niepasująca. W przeciwnym razie będziemy zmuszeni wystawić Państwu rachunek za nowo dostarczoną rurę.
Z poważaniem
Schliewen & Timnik
Dopiski odręczne (odbiorcy):
Rura z kolankiem wysłana dnia 12.09.1928 r.

Obieg: Königsberg, 6.09.1928 r.

W Muzeum Mazurskie w Szczytnie można zobaczyć dwa przykłady pralek firmy Miele z lat 20./30. XX w.

Rolniczy Dom Towarowy

Szczytno — Rolniczy Dom Towarowy został otwarty latem 1974 roku. Tak to wydarzenie zostało przedstawione w olsztyńskiej prasie: „Z niecierpliwością czekali mieszkańcy miasta i powiatu Szczytno na otwarcie nowego Rolniczego Domu Towarowego. Budynek RDT zwraca uwagę przechodniów świeżością elewacji i dużymi, barwnymi napisami. Cały obiekt wartości 4,3 mln złotych jest dziełem Miejskiego Przedsiębiorstwa Remontowo-Budowlanego w Szczytnie. Na 600 m² powierzchni handlowej czynne są cztery stoiska. W wydzielonej części na parterze znajduje się stoisko chemii gospodarczej, pozostałą część parteru zajmują artykuły metalowe do produkcji rolnej. Na piętrze natomiast zgromadzono odzież, obuwie i konfekcję. Placówka posiada dobrze urządzone zaplecze socjalne dla pracującego tu 17-osobowego personelu.

Powierzchnia handlowa jest wystarczająca. Gorzej natomiast jest z magazynem. Mieści się on w piwnicy, na zaledwie 250 metrach i pozbawiony jest właściwej wentylacji oraz windy. Zaopatrzenie sklepu jest dobre, chociaż i tu nie uchroniono się od pewnych niedoborów asortymentowych. I tak np. w dziale metalowym brakuje gwoździ 3-calowych, pilników trójkątnych i armatury wodno-kanalizacyjnej. Wnętrze Domu Towarowego posiada interesujący wystrój, a towary eksponowane są we właściwy sposób. Na brak klientów handlowcy nie narzekają. Sklep regularnie przekracza planowane obroty.” J.W.

Rok 1976. Fot. Mariusz Szymański.

Zdjęcie oryginalnie kolorowe, niepoddane koloryzacji (z barwnego slajdu).

Separacja gruntów w Niedźwiedziach

W przedmiocie wspólnotowego rozdzielenia gruntów Królewskiej Wsi Niedźwiedzie, sporządzono niniejszy Reces, jak następuje:

I. Wyżej wymieniona wieś, położona w Departamencie Królewskiej Rejencji w Królewcu oraz w ziemskim powiecie szczycieńskim, należąca do okręgu sądowniczego Królewskiego Sądu Powiatowego w Szczytnie, jak również do obwodu Urzędu Skarbowego w Chochole oraz do parafii Jerutki, obejmuje obszar 37 włók, 6 morgów i 144 prętów miary pruskiej pierwotnego gruntu o czynszu dziedzicznym.
Wieś ta pozostaje w związku z przyległym odcinkiem lasów państwowych - Olszyny w taki sposób, że dawne wspólne odszkodowanie za tamtejsze parcele nr 2 i 39 w księdze wieczystej, znajduje się w wyłącznym posiadaniu kilku współwłaścicieli z Niedźwiedzi w ramach 10 udziałów.
Wieś składa się z:
A. 18 pierwotnych dziedzicznych nieruchomości czynszowych, których właścicielami z nazwiska są:
[Sekcja II – Opis granic i pomiarów]
II. Tereny, które włączając w to odcinek z Olszyn, graniczą:
od wschodu: z wioskami Jeruty i Gawrzyjałki,
od południa: z wioską Wały,
od zachodu: z wioską Wawrochy,
od północy: z wioską Olszyny.
W celu przeprowadzenia niniejszej ugody komasacyjnej (Gemeinheits-Auseinandersetzung), grunty te zostały w roku 1851 szczegółowo wymierzone przez mierniczego Linka. Równie starannie, przez wiarygodnych rzeczoznawców gospodarczych, oceniona została klasa bonitacyjna (wydajność) tychże gruntów. Mapa sporządzona przez wyżej wymienionego mierniczego, wraz z przynależnym do niej rejestrem pomiarowym i bonitacyjnym, legły u podstaw niniejszej ugody dotyczącej obu wymienionych części gruntów.

Wykaz osób (Główna lista)NrImię i NazwiskoUwagi / Status

1. Christian Bednarz

2. Michael Toporzycko

3. Friedrich Piontek

4. Adam Kukla ( Wpis przekreślony, patrz niżej)

5. Michael Paul

6. Jacob Zimmler

7. Michael Dorka

8. Wilhelm Kubucz

9. Wilhelm Kozian

10. Samuel Kobus 

11. Christoph Bratha

12. Wilhelm Buttler

13. Louise Rachuj zd. Bugaj wdowa 

14. Gottlieb Lehmann

15. Samuel Gross

16. Martin Rachuj

17. Johann Rogowski

18. Johann Samorski

19. Friedrich Jablonskiwłaściciel 

Tabela obok nazwisk dotyczy rozliczenia finansowego (podatku lub czynszu):  talar, srebrny grosz, fenig. Ostatnia kolumna: Odnosi się do udziału w gruntach wydzielonych z Lasu(?) Olssyny.

b, z 5 osad zagrodniczych z następującymi właścicielami:

1. Wymieniony powyżej w sekcji A Friedrich Jablonski, który posiada również wydzieloną z gospodarstwa Nr 18 należącego do Adama Kukli nieruchomość zagrodniczą wraz z ogrodem;

2. Gottlieb Kontor, który również posiada wydzieloną część [z niem. Trennstück] gospodarstwa Nr 18, które posiada Adam Kukla;

3. Samuel Frystra [lub Frystka], którego plac budowy wraz z ogrodem pod Nr 22 został również wydzielony z gospodarstwa Nr 18 należącego do Adama Kukli.

4. Adam Kubucz, którego plac budowy i ogród został wydzielony z gospodarstwa Nr 1 należącego do Wilhelma Kubucza,

5. Wdowa Elisabeth Bratha z domu Bochenski, która posiada część gospodarstwa Nr 8 należącego do Christopha Bratha.

C. Szkoła, do której oprócz placu budowy i ogrodu we wsi, należą także grunty rolne na obszarze „Sald”.

Dokument ze zbiorów Archiwum Państwowego w Olsztynie. 

Infanterie-Regiment Herzog Karl von Mecklenburg-Strelitz (6. Ostpreußisches) Nr. 43

43. Pułk Piechoty im. Księcia Karola von Mecklenburg-Strelitz (6. Wschodniopruski) stacjonował w Królewcu i Piławie (Pillau). Pocztówka została wysłana 7 czerwca 1907 roku z Piławy przez żołnierza stacjonującego tam w II batalionie tego pułku, co potwierdza troddel widoczny pod naramiennikiem. Oznacza on 8. kompanię 2. batalionu.

Obieg: Pillau 7.06.1907 r.

Adrest: Paul Zander, Berlin O. 112, Holteistr. 30. I.

Drogi Paulu!

Serdeczne gratulacje z okazji Twoich dzisiejszych urodzin! Życzę Ci w nowym roku życia obfitego błogosławieństwa Bożego i zdrowia. Otrzymałem Twoją kartkę z parady, bardzo za nią dziękuję. Czy Ty otrzymałeś moją kartkę? Kiedy otrzymam wysłaną przesyłkę (tę rzecz)? Jutro wyruszamy na wielki marsz, podczas którego będziemy gotować jedzenie w drodze. Mamy tutaj bardzo upalne dni, co jest szczególnie męczące podczas marszów. Niech mama wyśle mi 3-5 par skarpet.

Proszę o natychmiastową odpowiedź.

Pozdrawia wielokrotnie Twój kochający brat Max.