Stosunki damsko-męskie

W 1863 roku ukazało się rozporządzenie jednego z ministrów, nakazujące opracowanie historii poszczególnych powiatów. W związku z tym w szczycieńskim tygodniku urzędowym opublikowano krótki, aczkolwiek bardzo ciekawy szkic dotyczący historii i współczesności powiatu szczycieńskiego. Poniżej prezentuję jeden z punktów tego szkicu, poświęcony stosunkom damsko-męskim.

6. Stosunki małżeńskie i urodzenia.
Małżeństwa zawierane są powszechnie w wieku od 24 do 28 lat i skłonność ta nie omija prawdopodobnie żadnej z warstw społecznych. Rozwodów nie można raczej nazwać zjawiskami częstymi, ponieważ zgodnie z nowym prawem rozwodowym wiążą się one z wieloma komplikacjami. Konkubinaty trafiają się od czasu do czasu, lecz są usuwane zaraz w zarodku. Nierząd zarobkowy szybko wykrywany jest i likwidowany poprzez zawieranie przez pary związków małżeńskich, względnie śluby kościelne. Dzieci pozamałżeńskie rodzą się często w klasie służby. Stosunku ich liczby do dzieci małżeńskich nie da się tym razem podać.

Kowal Friedrich Dembowski z Gawrzyjałek, poszukiwany za cudzołóstwo w ucieczce, ma zostać ujęty przez organy cywilne i wojskowe. Królewski Sąd Powiatowy, 3.07.1863 r. 

Jezioro Fręckie

W 1865 roku opublikowane zostało ogłoszenie, w którym poinformowano, że v. Halle -właściciel majątku Fręcki chce osuszyć należące do niego Jezioro Fręckie lub ewentualnie obniżyć jego poziom. Z analizy map wynika, że udało mu się to drugie.

Właściciel ziemski v. Halle z Frącek (Frenzken) zamierza osuszyć lub obniżyć poziom wody w tzw. Jeziorze Frąckim, znajdującym się w granicach jego majątku, oraz odprowadzić z niego wodę do jeziora Sasek Wielki. Odpowiedni plan jest wyłożony do wglądu w moim biurze.

Zgodnie z postanowieniami ustawy z dnia 23 stycznia 1846 roku podaje się to niniejszym do publicznej wiadomości z wezwaniem do zgłaszania u mnie ewentualnych praw do sprzeciwu oraz roszczeń odszkodowawczych w terminie 3 miesięcy, licząc od dnia ukazania się niniejszego ogłoszenia w dzienniku urzędowym.

Wszyscy ci, którzy nie zgłoszą się w wyżej wymienionym terminie, tracą zarówno prawo do sprzeciwu, jak i roszczenie o odszkodowanie w odniesieniu do odprowadzenia wody i przewidywanego obniżenia poziomu wody; natomiast w odniesieniu do terenu wykorzystywanego pod kanały wodne tracą jedynie prawo do sprzeciwu wobec inwestycji, zachowując prawo do odszkodowania.

Szczytno, 2 sierpnia 1865 r. 

Po 1850 roku. 

https://www.google.com/maps/@53.6083466,20.9547868,1349m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDkyMi4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D

Jezioro Fręckie. Rok 2015. 

Pastor Friedrich Reinhold Schwill

Friedrich Reinhold Schwill urodził się 3 sierpnia 1820 roku w Wielbarku. Zmarł 16 październia 1895  roku w Nidzicy. Ukonczył gimnazjum w Ełku, od wiosny 1840 studiował w Królewcu. Do 1849 był nauczycielem. 1 kwietnia 1849 roku został ordynowany. W latach1849–1851 był duchownym pomocniczym w Borecznie (pow. morąski), od 15 maja 1851 do 1853  roku był wikariuszem w Pasymiu, a od 28 marca 1853–1868 proboszczem w parafii Trelkowo-Jabłonka. Od 4 października 1868 roku do 1886 roku pełnił funkcję proboszcza w Zaborowie (pow. nidzicki). Od 1 kwietnia 1886 roku na był emeryturze. Jako pastor nie cieszył się najlepszą opinią.

Grzegorz Jasiński, Słownik duchownych ewangelickich na Mazurach w XIX wieku, Dąbrówno 2015.

Jak wynika z publikowanego tu ogłoszenia, pastor Schwill mieszkał nie w Trelkowie, lecz w pobliskim Trelkówku.

120 ładnych owiec stoi w plebanii w Trelkówku na sprzedaż. Odbiór po strzyży.

Tamże natychmiast znajdzie posadę zarządca majątku lub ochmistrz 

Komornik albo dworznik znayduje mieysce w Trelkowie u riedza Schwill.  

Ortelsburger Kreisblatt 1864 r. 

Młyńsko - dom szosowy

Przed wybudowaniem w 1865 roku nowej drogi ze Szczytna do Rozóg stara droga w Młyńsku prowadziła prawą stroną stawu młyńskiego, przez dwa mosty. Nową trasę, poprowadzoną powyżej starej drogi, wyprostowano, dzięki czemu nie omijała już stawu, lecz przecinała go długim mostem. W 1865 roku właściciele młyna, Otto i Mathilda (z domu Karpiewska) Nehbelowie, zgodzili się sprzedać pod budowę domu szosowego w Młyńsku 1 morgę i 36 prętów gruntów ornych. 2 czerwca 1866 roku sporządzono umowę sprzedaży tej działki za kwotę 48 talarów. Już w marcu 1865 roku dla potencjalnych wykonawców opublikowano ogłoszenie dotyczące kosztów i warunków budowy domu szosowego. Koszt inwestycji oszacowano na 2669 talarów. We wrześniu sporządzono plan sytuacyjny obiektu. 23 sierpnia odbył się natomiast przetarg na dzierżawę punktu poboru opłat drogowych w Młyńsku. Od 1 października zaczęto pobierać opłaty za przejazd. 

Po spaleniu 2 sierpnia 1914 roku przez żołnierzy niemieckich zabudowań położonych przy dawnym młynie nazwa „Hausmühle” przeszła na dom mistrza drogowego Schwidrowskiego. 

Obecnie w miejscu dawnych zabudowań rośnie las, ale o tym, że żyli tu kiedyś ludzie, świadczy charakterystyczna dla takich miejsc roślinność.

Dom szosowy stał po lewej stronie drogi ciągnącej się wzdłuż Wałpuszy i prowadzącej do Jeziora Wałpusz.

Plan sytuacyjny powierzchni gruntu ornego wydzielonej/odstępowanej przez właściciela młyna Otto Hehbela pod strażnicę drogową (dom dróżnika / dom szosowy) przy Młyńsku.

Odstępowana powierzchnia abcd ma powierzchnię 1 morga pruskiego i 36 prętów kwadratowych.   

Sporządzono we wrześniu 1865 r.   przez inspektora budowlanego von Zichoca.

Rok 1895. 

Las Borken

Na południe od Szczytna, w rozwidleniu dróg prowadzących do Rudki i Zabiel, rósł należący do miasta las zwany Borken. W pierwszej połowie XIX wieku był on w zasadzie wycięty. Teren ten wykarczowano już przed wiekami, w czasach, gdy w Rudce funkcjonowała jeszcze hamernia – miejsce, w którym z rudy darniowej wytapiano żelazo. Od tej pory znajdowały się tu co najwyżej zarośla i nieużytki.

W 1623 roku szczycieńscy mieszczanie zakupili ten teren, a w drugiej połowie XIX wieku ponownie porósł on lasem. Być może został wówczas celowo obsadzony drzewami. 

W 1811 roku burmistrz Jakub Kowalewski objął opieką 25 zalesionych włók lasu, nad którymi nadzór sprawował strażnik leśny. W zamian za swoją służbę otrzymał on 6 mórg ziemi oraz 4 morgi łąk. Z inicjatywy Kowalewskiego do domu strażnika dobudowano obszerną izbę. Powstało w ten sposób pierwsze miejsce wycieczkowe dla mieszkańców Szczytna. Odbywały się tu festyny, zabawy ludowe oraz ćwiczenia bractwa kurkowego. Na podstawie analizy map można chyba przyjąć, że obiekt ten znajdował się w Lesie Borken.O ile miejsce to zostało dokładnie zaznaczone na mapach, gajówka Lasu Miejskiego znajdowała się przy rozwidleniu dróg, w rejonie dzisiejszej ulicy Władysława IV, naprzeciwko obecnej rozdzielni prądu i na południe od pętli autobusowej. Był to zapewne budynek drewniany, który z czasem zniknął.

Na początku XX wieku w głębi dawnego Lasu Borken znajdowała się murowana leśniczówka. W tym miejscu pojawiają się jednak pewne niejasności. Jakie leśnictwo znajdowało się w „Lesie Borken”, skoro leśniczówka miejska w tym samym czasie funkcjonowała już na skraju głównego Lasu Miejskiego, w pobliżu drogi do Rozóg? Być może chodziło o leśnictwo należące do Nadleśnictwa Korpele, wymieniane przed I wojną światową i po wojnie jako leśnictwo Abau Ortelsburg / Kolonia Szczytna?

„Las Borken” częściowo zachował się do naszych czasów i zaczyna się za rozdzielnią prądu. Przechodząc obok niego lub spacerując po jego terenie, warto pamiętać o jego wciąż nie do końca wyjaśnionej historii.

Pół włóki pola w Hamerudau-Borken (Rudka-Borki) jest do sprzedania natychmiast, w całości lub w częściach; do wynajęcia są również: spichlerz, stajnia i wozownia.

Ortelsburger Kreisblatt 1864 r. 

Stanowisko strażnika leśnego (gajowego) w należącej do tutejszego miasta osadzie leśnej Borken, którego łączny dochód wyliczono na 62 talary, ma zostać ponownie obsadzone. Osoby uprawnione do zaopatrzenia leśnego (emerytowani wojskowi/inwalidzi z prawem do pracy w leśnictwie), które reflektują na to stanowisko, wzywa się do zgłoszenia się do nas w ciągu najdalej 4 tygodni wraz z przedłożeniem swoich świadectw.   

Szczytno, 9 maja 1865 r. Magistrat.

Ortelsburger Kreisblatt, 1865 r.

Niebieski prostokąt wskazuje miejsce, w którym później znajdowała się gajówka.

Wald-Wärterhaus Borken. Około 1850 r. 

Dawny Las Borken. Stan obecny. 

https://www.google.com/maps/@53.5442237,21.0152599,2702m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDkyMS4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D

Porcelanka Brauerei Thieme

Porcelanka z browaru Brauerei Thieme, znaleziona na polu w Baranowie koło Wielbarka. Barczewo od Baranowa dzieli w linii prostej około 57 kilometrów. Piwo z tego browaru było sprzedawane w Barczewie i okolicach. Jak więc porcelanka z barczewskiego browaru trafiła do tak odległej miejscowości?
Mam teorię, że porcelankę tę, wraz z butelką barczewskiego piwa, przywiózł z Barczewa w latach 30. lub 40. XX wieku młody mężczyzna służący w pobliskim obozie Służby Pracy Rzeszy (RAD), być może w Wyżegach Małych lub Rogu.

Leśnictwo Pieczysko

Na wschód od założonej w drugiej połowie XVIII wieku wsi Wały znajdowało się dawniej leśnictwo Pieczysko. Wchodziło ono w skład Nadleśnictwa Korpele. Początki osady, podobnie jak pobliskich Wałów, związane były z funkcjonowaniem w tym miejscu smolarni oraz bud potażowych. W 1782 roku miało znajdować się tu pięć chałup. Z czasem utworzono w tym miejscu leśnictwo, które w latach 30. XX wieku występuje już pod nazwą Wallen. Obejmowało ono lasy położone pomiędzy Czarkowym Grądem, Prusowym Borkiem, Wałami i Lipowcem.

Stanowisko leśniczego w Pieczysku w XIX wieku powierzano kolejnym urzędnikom leśnym. W 1853 roku objął je Karl Friedrich August Adler, strzelec rezerwy wojennej posiadający uprawnienia do zatrudnienia w służbie leśnej. Początkowo jego nominacja miała charakter tymczasowy, jednak później Adler został mianowany na to stanowisko na stałe. 

Kolejnym znanym leśniczym w Pieczysku został Anton Illiger, który po odbyciu okresu próbnego objął stanowisko 1 października 1857 roku. Z dniem 1 października 1866 roku został przeniesiony na stanowisko urzędnika ochrony lasu w Haferbeck, w Nadleśnictwie Gauleden. Zastąpił go Roeske. W 1903 roku w Pieczysku pracował natomiast podleśniczy Julius Przytul. Ostatnim leśniczym przed II wojną światową był tu Herman von Lojewski. W XX wieku Pieczysko, występujące już pod nazwą Wały, należało do Nadleśnictwa Reußwalde.

Po II wojnie światowej obszar dawnego leśnictwa Pieczysko–Wały został włączony do Nadleśnictwa Szczytno. Obecnie teren ten należy do Leśnictwa Lipowiec.

W związku z wybudowaniem nowego domu mieszkalnego w osadzie leśnej Pieczysko, na mocy rozporządzenia Wysokiego Rządu z dnia 19 sierpnia br., nr 887/8 II, stary budynek zostanie sprzedany w drodze licytacji najwięcej oferującemu. W tym celu wyznacza się termin licytacji na dzień 8 października br., w godzinach od 11:00 do 12:00 rano na miejscu w Pieczysku. Zaprasza się reflektantów na zakup z zastrzeżeniem, że słoma dachowa nie podlega sprzedaży i pozostaje do dyspozycji użytkownika osady.

Korpele, dnia 25 września 1845 r. Królewskie Nadleśnictwo.

Ze względów rodzinnych, w moim mieszkaniu w leśniczówce Pieczysko, w wyznaczonym terminie: dnia 3 kwietnia bieżącego roku od godziny 9:00 rano, zostaną wystawione na sprzedaż w drodze publicznej aukcji różne sprzęty gospodarstwa domowego, takie jak: szafy, krzesła, stoły, ławy, ramy łóżek, wóz oraz sanie — za natychmiastową płatnością gotówką dla osoby dającej najwyższą cenę. Na aukcję serdecznie zapraszam wszystkich zainteresowanych zakupem. 

Leśniczówka Pieczysko, w marcu 1855 r.   Adler, Leśniczy.

W związku z moim przeniesieniem zamierzam sprzedać na aukcji wszystkie moje meble, pszczoły w ulach słomianych oraz inne przedmioty za natychmiastową płatnością gotówką temu, kto da najwyższą cenę. Przetarg odbędzie się w czwartek, 27 września bieżącego roku o godzinie 10:00 rano w leśniczówce Pieczysko. Zainteresowanych zakupem serdecznie zapraszam.

Pieczysko, dnia 17 września 1866 r.

Illger, Królewski Leśniczy.

Brązowa, krótkowłosa suka wyżła (w 3. roku życia / po trzecim sezonie polowań) jest do sprzedania za każdą cenę. Leśniczówka Pieczysko koło Olszyn. Rok 1899.