Rozbudowa Szczytna

Notatka z 1898 roku pozwala datować budowę trzech ważnych budynków w Szczytnie. Na zdjęciu Villa Fuchs, późniejsze starostwo. Budynek został zniszczony w styczniu 1945 roku. W jego miejscu stoi obecnie pomnik Orła Białego.

Interesujący może być przegląd działalności budowlanej, jaka miała miejsce w minionym roku w naszym mieście i jego najbliższej okolicy. Nowy budynek na posesji kupca Kopkowa oraz częściowa rozbudowa narożnego domu należącego do tego samego właściciela, a także budowa nowego domu Eckhardta stanowią ozdobę ulicy Cesarskiej. Dzięki powiększeniu ogrodu Eckhardta, umożlinionemu przez zakup tylnej części ogrodu plebańskiego, w mieście powstaje ogród ozdobny, który z pewnością przyniesie korzyść całej społeczności mieszkańców. Obecny właściciel nie szczędzi zresztą kosztów, aby nadać ogrodowi nowoczesny wygląd w każdym calu. Wzniesiona u wylotu ulicy Kościelnej, w osobliwym, nowoczesnym stylu budowlanym, willa pana Fuchsa, która jednak dopiero w przyszłym roku zostanie ukończona, wypełni lukę w kierunku dworca i jednocześnie będzie stanowić wyjątkową ozdobę miasta. Do wspomnienia pozostały jeszcze trzy budowle w centrum Bartnej Strony.  Wyróżnia się tu najpierw imponujący zakład pana Dauma – browar w większym stylu, wzniesiony dużym kosztem. Browar, wyposażony we wszelkie akcesoria nowoczesnej techniki tego rzemiosła, został już częściowo uruchomiony i prawdopodobnie zmierza ku pomyślnemu rozkwitowi. Instalacja elektryczna zaopatruje wszystkie pomieszczenia browaru w niezbędne światło. Dwupiętrowy budynek mieszkaniowy dla nauczycieli naprzeciwko browaru, a także kościół katolicki, zostały zadaszone i zostaną całkowicie wykończone w przyszłym roku.  Po ukończeniu tych budynków Bartna Strona przedstawiać się będzie w tym miejscu jako widok godny uwagi pod względem architektonicznym.
Ortelsburger Kreisblatt 1898.

Stosunki damsko-męskie

W 1863 roku ukazało się rozporządzenie jednego z ministrów, nakazujące opracowanie historii poszczególnych powiatów. W związku z tym w szczycieńskim tygodniku urzędowym opublikowano krótki, aczkolwiek bardzo ciekawy szkic dotyczący historii i współczesności powiatu szczycieńskiego. Poniżej prezentuję jeden z punktów tego szkicu, poświęcony stosunkom damsko-męskim.

6. Stosunki małżeńskie i urodzenia.
Małżeństwa zawierane są powszechnie w wieku od 24 do 28 lat i skłonność ta nie omija prawdopodobnie żadnej z warstw społecznych. Rozwodów nie można raczej nazwać zjawiskami częstymi, ponieważ zgodnie z nowym prawem rozwodowym wiążą się one z wieloma komplikacjami. Konkubinaty trafiają się od czasu do czasu, lecz są usuwane zaraz w zarodku. Nierząd zarobkowy szybko wykrywany jest i likwidowany poprzez zawieranie przez pary związków małżeńskich, względnie śluby kościelne. Dzieci pozamałżeńskie rodzą się często w klasie służby. Stosunku ich liczby do dzieci małżeńskich nie da się tym razem podać.

Kowal Friedrich Dembowski z Gawrzyjałek, poszukiwany za cudzołóstwo w ucieczce, ma zostać ujęty przez organy cywilne i wojskowe. Królewski Sąd Powiatowy, 3.07.1863 r. 

Jezioro Fręckie

W 1865 roku opublikowane zostało ogłoszenie, w którym poinformowano, że v. Halle -właściciel majątku Fręcki chce osuszyć należące do niego Jezioro Fręckie lub ewentualnie obniżyć jego poziom. Z analizy map wynika, że udało mu się to drugie.

Właściciel ziemski v. Halle z Frącek (Frenzken) zamierza osuszyć lub obniżyć poziom wody w tzw. Jeziorze Frąckim, znajdującym się w granicach jego majątku, oraz odprowadzić z niego wodę do jeziora Sasek Wielki. Odpowiedni plan jest wyłożony do wglądu w moim biurze.

Zgodnie z postanowieniami ustawy z dnia 23 stycznia 1846 roku podaje się to niniejszym do publicznej wiadomości z wezwaniem do zgłaszania u mnie ewentualnych praw do sprzeciwu oraz roszczeń odszkodowawczych w terminie 3 miesięcy, licząc od dnia ukazania się niniejszego ogłoszenia w dzienniku urzędowym.

Wszyscy ci, którzy nie zgłoszą się w wyżej wymienionym terminie, tracą zarówno prawo do sprzeciwu, jak i roszczenie o odszkodowanie w odniesieniu do odprowadzenia wody i przewidywanego obniżenia poziomu wody; natomiast w odniesieniu do terenu wykorzystywanego pod kanały wodne tracą jedynie prawo do sprzeciwu wobec inwestycji, zachowując prawo do odszkodowania.

Szczytno, 2 sierpnia 1865 r. 

Po 1850 roku. 

https://www.google.com/maps/@53.6083466,20.9547868,1349m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDkyMi4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D

Jezioro Fręckie. Rok 2015. 

Pastor Friedrich Reinhold Schwill

Friedrich Reinhold Schwill urodził się 3 sierpnia 1820 roku w Wielbarku. Zmarł 16 październia 1895  roku w Nidzicy. Ukonczył gimnazjum w Ełku, od wiosny 1840 studiował w Królewcu. Do 1849 był nauczycielem. 1 kwietnia 1849 roku został ordynowany. W latach1849–1851 był duchownym pomocniczym w Borecznie (pow. morąski), od 15 maja 1851 do 1853  roku był wikariuszem w Pasymiu, a od 28 marca 1853–1868 proboszczem w parafii Trelkowo-Jabłonka. Od 4 października 1868 roku do 1886 roku pełnił funkcję proboszcza w Zaborowie (pow. nidzicki). Od 1 kwietnia 1886 roku na był emeryturze. Jako pastor nie cieszył się najlepszą opinią.

Grzegorz Jasiński, Słownik duchownych ewangelickich na Mazurach w XIX wieku, Dąbrówno 2015.

Jak wynika z publikowanego tu ogłoszenia, pastor Schwill mieszkał nie w Trelkowie, lecz w pobliskim Trelkówku.

120 ładnych owiec stoi w plebanii w Trelkówku na sprzedaż. Odbiór po strzyży.

Tamże natychmiast znajdzie posadę zarządca majątku lub ochmistrz 

Komornik albo dworznik znayduje mieysce w Trelkowie u riedza Schwill.  

Ortelsburger Kreisblatt 1864 r. 

Młyńsko - dom szosowy

Przed wybudowaniem w 1865 roku nowej drogi ze Szczytna do Rozóg stara droga w Młyńsku prowadziła prawą stroną stawu młyńskiego, przez dwa mosty. Nową trasę, poprowadzoną powyżej starej drogi, wyprostowano, dzięki czemu nie omijała już stawu, lecz przecinała go długim mostem. W 1865 roku właściciele młyna, Otto i Mathilda (z domu Karpiewska) Nehbelowie, zgodzili się sprzedać pod budowę domu szosowego w Młyńsku 1 morgę i 36 prętów gruntów ornych. 2 czerwca 1866 roku sporządzono umowę sprzedaży tej działki za kwotę 48 talarów. Już w marcu 1865 roku dla potencjalnych wykonawców opublikowano ogłoszenie dotyczące kosztów i warunków budowy domu szosowego. Koszt inwestycji oszacowano na 2669 talarów. We wrześniu sporządzono plan sytuacyjny obiektu. 23 sierpnia odbył się natomiast przetarg na dzierżawę punktu poboru opłat drogowych w Młyńsku. Od 1 października zaczęto pobierać opłaty za przejazd. 

Po spaleniu 2 sierpnia 1914 roku przez żołnierzy niemieckich zabudowań położonych przy dawnym młynie nazwa „Hausmühle” przeszła na dom mistrza drogowego Schwidrowskiego. 

Obecnie w miejscu dawnych zabudowań rośnie las, ale o tym, że żyli tu kiedyś ludzie, świadczy charakterystyczna dla takich miejsc roślinność.

Dom szosowy stał po lewej stronie drogi ciągnącej się wzdłuż Wałpuszy i prowadzącej do Jeziora Wałpusz.

Plan sytuacyjny powierzchni gruntu ornego wydzielonej/odstępowanej przez właściciela młyna Otto Hehbela pod strażnicę drogową (dom dróżnika / dom szosowy) przy Młyńsku.

Odstępowana powierzchnia abcd ma powierzchnię 1 morga pruskiego i 36 prętów kwadratowych.   

Sporządzono we wrześniu 1865 r.   przez inspektora budowlanego von Zichoca.

Rok 1895. 

Las Borken

Na południe od Szczytna, w rozwidleniu dróg prowadzących do Rudki i Zabiel, rósł należący do miasta las zwany Borken. W pierwszej połowie XIX wieku był on w zasadzie wycięty. Teren ten wykarczowano już przed wiekami, w czasach, gdy w Rudce funkcjonowała jeszcze hamernia – miejsce, w którym z rudy darniowej wytapiano żelazo. Od tej pory znajdowały się tu co najwyżej zarośla i nieużytki.

W 1623 roku szczycieńscy mieszczanie zakupili ten teren, a w drugiej połowie XIX wieku ponownie porósł on lasem. Być może został wówczas celowo obsadzony drzewami. 

W 1811 roku burmistrz Jakub Kowalewski objął opieką 25 zalesionych włók lasu, nad którymi nadzór sprawował strażnik leśny. W zamian za swoją służbę otrzymał on 6 mórg ziemi oraz 4 morgi łąk. Z inicjatywy Kowalewskiego do domu strażnika dobudowano obszerną izbę. Powstało w ten sposób pierwsze miejsce wycieczkowe dla mieszkańców Szczytna. Odbywały się tu festyny, zabawy ludowe oraz ćwiczenia bractwa kurkowego. Na podstawie analizy map można chyba przyjąć, że obiekt ten znajdował się w Lesie Borken.O ile miejsce to zostało dokładnie zaznaczone na mapach, gajówka Lasu Miejskiego znajdowała się przy rozwidleniu dróg, w rejonie dzisiejszej ulicy Władysława IV, naprzeciwko obecnej rozdzielni prądu i na południe od pętli autobusowej. Był to zapewne budynek drewniany, który z czasem zniknął.

Na początku XX wieku w głębi dawnego Lasu Borken znajdowała się murowana leśniczówka. W tym miejscu pojawiają się jednak pewne niejasności. Jakie leśnictwo znajdowało się w „Lesie Borken”, skoro leśniczówka miejska w tym samym czasie funkcjonowała już na skraju głównego Lasu Miejskiego, w pobliżu drogi do Rozóg? Być może chodziło o leśnictwo należące do Nadleśnictwa Korpele, wymieniane przed I wojną światową i po wojnie jako leśnictwo Abau Ortelsburg / Kolonia Szczytna?

„Las Borken” częściowo zachował się do naszych czasów i zaczyna się za rozdzielnią prądu. Przechodząc obok niego lub spacerując po jego terenie, warto pamiętać o jego wciąż nie do końca wyjaśnionej historii.

Pół włóki pola w Hamerudau-Borken (Rudka-Borki) jest do sprzedania natychmiast, w całości lub w częściach; do wynajęcia są również: spichlerz, stajnia i wozownia.

Ortelsburger Kreisblatt 1864 r. 

Stanowisko strażnika leśnego (gajowego) w należącej do tutejszego miasta osadzie leśnej Borken, którego łączny dochód wyliczono na 62 talary, ma zostać ponownie obsadzone. Osoby uprawnione do zaopatrzenia leśnego (emerytowani wojskowi/inwalidzi z prawem do pracy w leśnictwie), które reflektują na to stanowisko, wzywa się do zgłoszenia się do nas w ciągu najdalej 4 tygodni wraz z przedłożeniem swoich świadectw.   

Szczytno, 9 maja 1865 r. Magistrat.

Ortelsburger Kreisblatt, 1865 r.

Niebieski prostokąt wskazuje miejsce, w którym później znajdowała się gajówka.

Wald-Wärterhaus Borken. Około 1850 r. 

Dawny Las Borken. Stan obecny. 

https://www.google.com/maps/@53.5442237,21.0152599,2702m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDkyMS4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D

Porcelanka Brauerei Thieme

Porcelanka z browaru Brauerei Thieme, znaleziona na polu w Baranowie koło Wielbarka. Barczewo od Baranowa dzieli w linii prostej około 57 kilometrów. Piwo z tego browaru było sprzedawane w Barczewie i okolicach. Jak więc porcelanka z barczewskiego browaru trafiła do tak odległej miejscowości?
Mam teorię, że porcelankę tę, wraz z butelką barczewskiego piwa, przywiózł z Barczewa w latach 30. lub 40. XX wieku młody mężczyzna służący w pobliskim obozie Służby Pracy Rzeszy (RAD), być może w Wyżegach Małych lub Rogu.